BalkanWeb.TV Foto Forum Horoskopi Moti Gatimi Kontakt
ARTIKUJ TEK
Kulturė
30 Qershor 2013 - 22:56 | LAJME
TRANSLATE
 
Ura e çuditshme prej druri e shek XVI në Berat
Nga Dritan ÇOKU
Ura e çuditshme prej druri e shek XVI në BeratLagjja Goricë (fig.1) në qytetin historik të Beratit përbën njësinë e vet me ndërtimore të ngritur në krahun e majtë të lumit Osum, pra e ndarë prej pjesës tjetër të qytetit. Ndërtimi i këtij ansambli duket se ka filluar aty rreth mesit të shekullit XVI, duke u bazuar në zhvillimin e mirë që kishte arritur kjo lagje rreth çerekut të tretë të shekullit XVII. Lagjja çdo nevojë e plotësonte në qendrën zejtaro-tregtare, sepse brenda lagjes nuk kishte një njësi të tillë. Kohë më parë ndërlidhja me këtë lagje bëhej me trap, ura druri dhe më pas ura prej guri mbi lumin Osum ose siç quhet sot Ura e Goricës.

Në revistën mujore "Diturija" të Lumo Skëndos kemi një artikull me titull "Berati Plak" me 5 korrik 1927 nga z .Gjergj Haxhi Mihali. Ai tregon se nga një libër në kishën e Shën Gjergjit mësojmë se Kurt Pasha, pashai i Beratit në vitin 1777 kishte financuar për ndërtimin e urës së Goricës mbi lumin Osum dhe e ktheu atë në të Gurtë (fig.2). Në vitin 1918 në mbarim të Luftës së Parë Botërore, austriakët para se të largoheshin nga Berati i vunë dinamit urës dhe prishën mesin e saj. Italianët që erdhën pas tyre vendosën pranë harkut të prishur një pasarelë të varur me kavë çeliku, e cila vlente për kalimin e njerëzve. (Koli Vesho, Berati qytet muze, Berat, 2012, f.143) Një investim prej 45 mijë lireta me kontributin edhe të qytetarëve beratas të cilët dhanë 10 mijë lireta, rikonstruktohet nga firma "Tamburlini" ura në lagjen Goricë e cila ishte djegur gjatë Luftës së Parë (Marela Guga, Historia e prefekturës së Beratit 1920-1939, bocet, f.266). Dëmtimet e ndryshme të saj dhe nevoja për qarkullim mbi urë në të dy drejtimet njëkohësisht ka sjellë zgjerimin e gjerësisë së saj. Kjo zgjidhje është realizuar duke zëvendësuar parapetin e urës prej guri, me parapet të krijuar, duke futur në trupin e urës shina hekuri të cilat dalin konsol, duke i inkastruar e betonuar dhe duke krijuar parapet të ri, i cili qëndron edhe sot. Ky zgjerim ka krijuar në sipërfaqen kaluese të urës dy mini trotuare në të dy krahët për kalimin e këmbësorëve. Si përfundim mund të themi se në hyrje dhe dalje të urës kemi veprën autentike origjinale, ndërsa dy qemere dhe parmakët janë rikonstruktuar në vitin 1923 dhe një këmbë dhe dy gjysëm qemere që mbështeten në të mendojmë se janë rikonstruktuar në vitin 1938 (fig.3,6).(Genci Samimi, Dritan Çoku, Jeta e një monumenti, Ura e Goricës në Berat, Pse duhet të planifikohet për restaurim, "Gazeta Shqiptare" suplementi "Milosao", 12 Dhjetor 2010) Në shtator 1944 ushtria gjermane nuk mundi të realizojnë planin për prishjen e urës në ditën që largoheshin nga Berati.

Por si ka qenë pamja arkitektonike e urës së çuditshme të Beratit mbi lumin Osum në shek.XVI-XVII ?
Për ndërtimin e urës së çuditshme të Beratit mbi lumin Osum për kalimin e njerëzve shkruan udhëtari dhe kronisti i famshëm Osman Evlija Çelebi, në veprën e tij, "SEJAHATNAME", (udhëtimet) prej 10 volumesh. Ai ka të dhëna mjaft të rëndësishme dhe shumë të vlefshme për gadishullin e Ballkanit, Evropën Perëndimore, Afrikën, Azinë, etj. Në volumin e 8-të veprës së tij, ai përshkruan me rreth 12 faqe qytetin e Beratit pas vizitës të dytë të bërë në vitin 1672. Ai thotë: "Në qytetin e Beratit, aty poshtë, pas tregut të kazanxhijve, mbi lumin e Osumit gjendet një urë e madhe që shërben për kalimin e udhëtarëve karshi, në Varosh të Thatë. Gjithsej ka nëntë harqe prej druri, por themelet e urës qëndrojnë mbi këmbë prej gurësh të çuditshëm, të zhytur në ujë. Pjesa e sipërme e urës është e shtruar me material lisi (pelina). Është diçka e çuditshme saqë rrallë mundet të takohet. Në Hercegovinë, në qytetin Koxha që gjendet mbi lumin e thellë, dhe është ndërtuar në kohën e Sulltan Sulejmanit, ajo përbëhet vetëm nga një hark prej druri, kurse kjo e Beratit është e pajisur me nëntë harqe (Zoti ta ruajë!)".(Vasfi Samimi, Berati 300 vjet më parë, "Dita 2000", Tiranë, 2007, f. 38) Për kohën e ndërtimit të kësaj ure vështirë të thuhet ndonjë gjë e saktë, pasi deri më sot nuk kemi rastisur ndonjë të dhënë. Veçse një gjë është e sigurt: Ajo është ndërtuar atëhere kur ka lindur nevoja e komunikimit midis dy brigjeve të Osumit, d.m.th. i takon asaj kohe kur në të majtë të lumit filloi popullimi dhe ndërtimi i mëhallës së Goricës. Duke arsyetuar kështu, ndërtimi i këtij objekti në pikëpamje kohore, mund të vendoset, të paktën, në gjysmën e dytë të shek. XVI. (Ferit Duka, Berati në kohën osmane (shek. XVI-XVIII), Toena, Tiranë, 2001, f.214) Madje, siç del nga defter i vitit 1583, në gjysmën e dytë të shek. XVI, ekzistonte edhe mëhalla përtej Osumit, Gorica. (Po aty, f.177)

Udhëpërshkruesi Evlija Çelebi për malin e Goricës na informon se: "Është një mal i madh, i lartë dhe i stolisur me drurë e pyje pafund. Qerestetë dhe binarët që përdoren për riparimin dhe ruajtjen e urës merren së këndejmi. Çdo njeri që guxon të presë qoftë dhe një dru të hollë nga ky pyll dënohet dhe kundrejt tij merren masa nga gjykata."(Vasfi Samimi, Berati 300 vjet më parë, "Dita 2000", Tiranë, 2007, f.37) Popullsia e krishterë vazhdonte, si një shekull më parë, të kryente disa detyra mirëmbajtjeje. Në vitin 1688, Papa Jani, Staso Jani, Bane Dhimo, nga lagjja "Kala" e Beratit deklaronin se ata vazhdonin të ishin të falur nga detyrimet e jashtëzakonshme kundrejt shërbimit të përgatitjes së materialeve e shpenzimeve për urën e qytetit. (Petrika Thëngjilli, Shqiptarët midis lindjes dhe perëndimit (1506-1839), fusha fetare 1, Maluka shpk, Tiranë, 2002, f. 245) Ashtu siç u përmend edhe më sipër me këto burime, tregohet mjaft qartë dhe flasin për veprën inxhinierike, realizimin e saj mjaft të çuditshëm, rregullat për ruajtjen, sigurimin e materialit drusor dhe për mirëmbajtjen e saj. Nga burimet e ndryshme rezulton se edhe në shek.XVIII-XIX ishin të përhapura mjaft urat e drurit, prej të cilave sot nuk kemi asnjë gjurmë. (Valter Shtylla, Disa ura të vjetra prej guri në vendin tonë, "Monumentet" 11, 1976, "Mihal Duri", Tiranë, 1976, f.223)
Gjatë studimit të hollësishëm të Urës së Goricës kemi realizuar një analizë të thelluar të burimeve historike nga letërsia historiografike, përshkrimeve që udhëtarë të ndryshëm kanë bërë për këtë vepër inxhinierike, dokumentimin faktik të gravurave (fig.4) dhe fotove (fig.5) se si ka qenë e ndërtuar Ura e Gorricës dhe pamja e saj arkitektonike. Kemi nxjerrë në pah gjendjen fillestare të urës prej guri, përforcimet dhe rikonstruksionet që ka pësuar ajo gjatë jetës së saj deri më sot.(fig.6) Njohja e monumentit, historisë së tij, vazhdimësisë së jetës së tij, specifikave të veçanta të realitetit ekzistues të monumentit, ishin shkaqet kryesore për studimin dhe paraqitjen grafike të urës së çuditshme të Beratit mbi lumin Osum me 9 harqe prej druri për kalimin e njerëzve.

Kuptohet se sipas gjerësisë së shtratit të lumit ura është ngritur me shumë harqe. Nga ana e konstrituimit të harqeve prej druri dhe anës pamore të urës mendojmë se ura në qendër ka qenë e përbërë prej 3 harqesh të mëdhenj të cilët krijonin pjesën horizontale paralel me nivelin e lumit dhe nga të dy krahët me nga 3 harqe, ku harqet sa vinin e zvogëloheshin për të dhenë edhe pendencën deri në mbështetëset anësore që të çonin në nivelin e rrugëve nga të dyja anët e Osumit. Pra, urës së çuditshme me 9 harqe prej druri, gjë e pazakontë për atë kohë i janë shtuar nga një hark për secilin krahë nga ku fillon dhe pjerrtësia graduale deri në mbështetëset anësore (fig.7). Ofrojmë këtë lloj arsyetimi për vet faktin se Ura e Gorricës që trashëgojmë ne sot në dallim vetëm të materialit që është ndërtim prej guri, ka të njëjtin filozofi, ose shkollë ndërtimi të mënyrës së konstrituimit të harqeve dhe pendencës nga të dy krahët, tip mbizotërues të urës në Shqipëri dhe në gadishull, synimi kryesor i të cilit është të ngarkojë sa më pak harqet dhe ta pakësojë sa më shumë trysninë anësore që ushtrohet mbi këmbëzat. (Eqrem bej Vlora, Ditar (Nga Berati në Tomor dhe kthim), KOÇI, Tiranë, 2003, f.54) Si shembull i kësaj ngjashmërie me urën e Gurtë të Beratit mbi lumin Osum (1777) kemi edhe urën mbi lumin Shkumbin (fig.8) të ndërtuar po nga Kurt pasha i Beratit, por edhe ura të tjera. Qëllimi i urëndërtuesit është (ndoshta e ka trashëguar prej bizantinëve) duke i rënduar këmbët në të dy anët. Shumë herë, pra, gurët e fundit të harkut formojnë edhe kalldrëmin, mbi të cilin shkon rruga, e cila zbret kur mbaron harku dhe ngjitet përsëri kur fillon harku tjetër. (Johan Georg von Hahn, Studime shqiptare, IDK, Tiranë, f.117) Këmbët e urave kanë edhe vrima nga të dy anët, për të dhënë zgjidhjen e një konstrukti të lehtë, por edhe në funksion të dritareve shkarkuese gjatë vërshimit të lumenjve. Në këmbët midis harqeve, në pjesën e poshtme të tyre ashtu sikurse na ofron informacionin edhe Çelebiu ...se themelet e urës qëndrojnë mbi këmbë prej gurësh të çuditshëm, të zhytur në ujë..., mendojmë se këmbët janë trajtuar të mprehta me masiv gurësh të mëdhenj për të hapur rrjedhën e lumit dhe për t'i rezistuar prurjeve të Osumit, gjë që i ka bërë mjaft përshtypje në atë kohë edhe kronikanit. Pra, ura në shekullin XVI ka qenë me 9 harqe, 8 këmbë dhe 2 mbështetëse anësore.

Gjatë hulumtimit që kryem mbi gjurmë të urave prej druri edhe jashtë hapësirës shqiptare hasim dy ura prej druri të realizuara në Angli, dëshmi nga arti pamor. E para e realizuar në pikturë (fig.9) e punuar nga Canaletto pas vitit 1750, mbi urën e ndërtuar përgjatë lumit Thames në Walton-on-Thames në Surrey, Angli. Ura prej druri u përfundua në 1750 dhe qëndroi deri më 1783, kur ajo u shpërbë dhe u ndërtua me tulla. Dëshmia tjetër është një gravurë e cila na paraqet qytetin dhe urën Kew në Surrey (fig.10). Ura kishte 11 harqe, dy në çdo fund të urës ishin prej guri të cilët bashkoheshin me 7 harqet prej druri. Kjo urë përfundoi më 1 qershor 1759 dhe rezistoi për 30 vjet, më pas u ndërtua krejtësisht prej guri. Në realizimin grafik mbi urën e çuditshme të Beratit nga ana vizuale jam mbështetur pikërisht në dy veprat e realizuara në Angli, sepse mendojë se edhe ura e ndërtuar në Berat me nëntë harqe prej druri mbështetur në këmbë prej guri (shek.XVI) të ketë përafërsi në mënyrën e realizimit të konstrituimit të harqeve me elementet drusore. Kërkesat jetësore dhe të domosdoshme për nevoja të ndryshme një nga këto edhe ndërtimet me karakter publik bën që mjeshtrat, të cilët në dokumentet e kohës shënohen me fjalën"ustallarë" në fushën e ndërtimeve këtu edhe marangozët, veprimtaria profesionale e të cilëve nga procesi i formimit gjatë punës së tyre, përvoja etj., krijonte një shkollë në teknikën e punimit, mënyrën e ndërtimit dhe realizimit të këtyre veprave ndërtimore.

Si përfundim mendojmë se ura prej druri e shek. XVI në Berat të ketë atë mënyrë ndërtimi sipas skicës së paraqitur në këtë studim.(shih, fig.7)

Me propozimin e mësipërm të paraqitjes grafikisht të këtij ndërtimi inxhinierik nuk pretendojmë të kemi zgjidhur dhe vërtetuar përfundimisht problemin sesi ka qenë pamja dhe ndërtimi arkitektonik i urës së shek.XVI mbi lumin Osum në Berat, por mendojmë të paktën të kemi parashtruar një hipotezë. Shpresojmë që kolegët dhe koleget shqiptarë të cilët merren me kulturën materiale do të arrijnë në të ardhmen që jo vetëm të plotësojnë zbraztësinë me anë të studimeve më të thelluara mbi arkitekturën në Shqipëri, që për fat të keq vitet e fundit janë lënë pas dore, por edhe për monumente që kanë specifika të veçanta duke pasur një njohje më të plotë të arkivave, dëshmive të kohës dhe studimeve më të fundit. Jemi të hapur dhe dëshirojmë, që vërejtjet të vlejnë për një studim më të plotë të kësaj trashëgimie arkitektonike në të ardhmen, nga cilido qoftë, sidomos duke u vështruar në një kuadër më të gjerë. (Shënim: Rilevimi i objektit & skicat janë realizuar nga Dritan Çoku).

(MILOSAO/BalkanWeb)
    Kthehu Dėrgo Printo Home
Komento
       Shqiperia
31 Tetor 2014
Sarandė, kundėrshtuan patrullėn e policisė, 3 tė arrestuar 2 nė kėrkim
Policia e Sarandės ka arrestuar 3 persona pasi kanė kundėrshtuar me dhunė patrullėn e policisė. Mėsohet se janė arrestuar nė flagrancė Ermir Vejzati 29 vjeē, Paolo Tepelena 31 vjeē dhe Petrit Gjoka 60 vjeē.
KOMENTO
       Kosova
30 Tetor 2014
Jahjaga: Po kërkoj zgjidhje e jo zgjedhje
Presidentja e Kosovës, Atifete Jahjaga deklaroi në një prononcim sot për RTK-në se po përpiqet që në takimet me liderët politikë të gjejë zgjidhje e jo zgjedhje
KOMENTO
       Rajoni
30 Tetor 2014
Maqedoni, ja shenjat e sulmit me granata ndaj godinės sė qeverisė- FOTO
Ja shenjat e sulmit me granata ndaj qeverisė sė Maqedonisė. Sulmi ėshtė regjistruar mbrėmjen e djeshme ndėrkohė qė njė vrimė e madhe ėshtė hapur nė katin e dytė tė ndėrtesės
KOMENTO
       Bota
31 Tetor 2014
Shteti me ushtrinë më të fortë në Lindjen e Mesme
Izraeli ka ushtrinë më të fuqishme në Lindjen e Mesme, e ndjekur nga Turqia dhe Arabia Saudite. Kështu thuhet në një raport të ri të “Business Insider”.
KOMENTO
       Sport
31 Tetor 2014
Igli Tare: Kombëtarja të vlerësohet si skuadër, jo individë të veçantë
Igli Tare ka theksuar se meritat për atë që ndodhi në Beograd nuk duhet t’iu atribuohen individëve, por grupit.
KOMENTO
       Kulture
31 Tetor 2014
Ndahet nga jeta nė moshėn 63-vjeēare aktori i njohur Fadil Kujovska
Ėshtė ndarė nga jeta nė moshėn 63-vjeēare aktori i njohur shqiptar Fadil Kujovska. Mėsohet se Kujovska vuante prej 2 vitesh nga njė sėmundje e rėndė.
KOMENTO (2)
       Metropol
30 Tetor 2014
Rita Ora: Calvin Harris ishte i duhuri, por në kohën e gabuar
Këngëtarja e njohur me origjinë shqiptare, Rita Ora, ka folur në revistën “Cosmopolitan”, në lidhje me ish të dashurin e saj, Calvin Harris
KOMENTO (2)
       Teknologji
31 Tetor 2014
Ja si ta zbuloni kush ju ka fshirë nga lista e miqve në ‘Facebook’
Facebook refuzon të shtojë opsionin i cili të tregon se kush ju ka larguar nga lista e miqve në rrjetin social, sepse kjo ka impakt negativ tek përdoruesit.

KOMENTO
      
 
 
  TV | News24 - Live
 
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
  Radio | Rash - Live
 
  toolbar  
   
   
 
SONDAZH
 
 
Nensondazh
 
   
 
 
BALKANWEB.TV
Atentat me armė 40-vjeēarit me tė kaluar kriminale, pranga njėrit prej autorėve
 
 
BALKANWEB.TV
Ambasadori turk Bayraktar: Shqipėria, rol kyē pėr stabilitetin nė rajon
 
 
BALKANWEB.TV
Meta nė Marok: Pėrpjekje tė pėrbashkėta nė luftėn kundėr terrorizmit
 
 
BALKANWEB.TV
Llalla: Dėrguam para gjykatės 1 prokuror e 5 gjyqtarė, vijojmė hetimet pėr zyrtarėt
 
 
BALKANWEB.TV
Nga data 1 janar 2015 hyn nė fuqi pensioni social, ja si pėrfitohet
 
 
BALKANWEB.TV
Dervishi: Energjia, pjesė e kostove tė ujėsjellėsave, tė trajtohen si klientė specifikė
 
 
BALKANWEB.TV
Rihapin dyert 6 universitete private tė pezulluara nė gusht
 
 
BALKANWEB.TV
Ruēi kritika ministrave: Justifikoni besimin te elektorati jo tė silleni si kryeministra
 
 
BALKANWEB.TV
Kutia e ndihmės sė shpejtė, specialisti Alija: E domosdoshme kur ambulanca vonohet nė vendngjarje
 
 
BALKANWEB.TV
Fotoshopi, teknologjia qė kthen kėtė plakė, nė vajzė tė re
 
 
BALKANWEB.TV
Zv.kryetari i Komitetit tė Buxhetit nė Parlamentin Europian interviste per News24
 
 
BALKANWEB.TV
Moti per sot 30 tetor
 
 
BALKANWEB.TV
Qytetari denoncon nė News24: Njė vajzė vdiq se polici mė vonoi teksa e ēoja nė urgjencė
 
 
BALKANWEB.TV
Energjia, Rama takon pensionistėt dhe PAK: Do rrisim pensionet e kryefamiljarėve
 
 
BALKANWEB.TV
Mjeku qė e konsideron beben si kukull prej gome
 
 
 
 
FOTOGALERI
ISIS masakron edhe 30 anėtarė tė njė fisi sunni
 
 
FOTOGALERI
Dasmė romantike, nė qiell shfaqet reja nė formė zemre
 
 
FOTOGALERI
Atentat me armė njė 40-vjeēari nė Tiranė, pranga njėrit prej autorėve
 
 
FOTOGALERI
Nxjerr motrėn e tij nė eBay qė t’i gjejė burrin ideal, pėr 50 paund
 
 
FOTOGALERI
Brazil, vrasėsja gjen dashurinė nė burg dhe refuzon tė dalė
 
 
FOTOGALERI
Modelja serbe qė po ēmend Neymar
 
 
FOTOGALERI
Njė avion i vogėl pėrplaset me njė ndėrtesė nė Kansas
 
 
FOTOGALERI
Maqedoni, ja shenjat e sulmit me granata ndaj godinės sė qeverisė
 
 
FOTOGALERI
Japoni, “Princesha e trishtuar” shfaqet nė publik pas 11 vitesh
 
 
FOTOGALERI
Eric dhe Ariel, ja dasma e vėrtetė e protagonistėve tė “Sirena e vogėl”
 
 
FOTOGALERI
Shefi ekzekutiv i “Apple” pranon publikisht: Jam homoseksual
 
 
FOTOGALERI
Kim spektakėl nė ndeshjen e Lakers, korseja mbledh ‘tulet’ e Kardashian
 
 
FOTOGALERI
Kate Moss me tė kuqe, tregon vithet
 
 
FOTOGALERI
Edi Rama njė shėtitje vetėm nė Tiranė
 
 
FOTOGALERI
Jeniffer Loper, njė femėr seksi me bikini nė Instagram
 
 
FOTOGALERI
Kate Hudson, mė seksi se asnjėherė
 
 
FOTOGALERI
Jordana Brewster: ‘Kam bėrė seks nė verandė gjatė njė feste’
 
 
FOTOGALERI
Cyrus-Rihanna, sfida e trupave nudo nė Hollywood