Agjencia Franceze e Lajmeve ka bërë një përmbledhje të 10 ngjarjeve më të rëndësishme në nivel global, sa i përket vitit 2025.
Viti që lamë pas ishte i mbushur me trazira, përplasje dhe zhvillime të rëndësishme, duke nisur nga zgjedhja e Donald Trump si presidenti i ri i SHBA, e deri tek lufta në Ukrainë apo lufta në Gaza.
Donald Trump, rikthimi sensacional
Pasi u rikthye në Shtëpinë e Bardhë në janar për një mandat të dytë, republikani Donald Trump ndërmori një sërë masash brenda kuadrit të doktrinës së tij “Amerika e Para”, duke përdorur gjerësisht urdhrat ekzekutivë, megjithëse gjyqësori bllokoi disa nga vendimet e tij.
Sipas kundërshtarëve të tij, duke shpërfillur të drejtat themelore dhe ndarjen e pushteteve, Trump shënjestroi rivalët politikë, dërgoi njësi të Gardës Kombëtare në qytetet kryesore të drejtuara nga demokratët, u përpoq të frikësonte median dhe luftoi programet e diversitetit dhe përfshirjes. Ai gjithashtu kreu një aktivitet të dendur diplomatik, me sukses të ndryshueshëm.
Megjithatë, sondazhet tregojnë pakënaqësi në rritje midis amerikanëve me çështjet ekonomike, veçanërisht me koston e jetesës. Humbjet e konsiderueshme në zgjedhjet lokale e kanë vënë partinë e tij në një pozicion të brishtë përpara zgjedhjeve presidenciale të mesit të mandatit në vjeshtën e vitit 2026.
Armëpushim i brishtë në Gaza
Presioni amerikan çoi në një armëpushim midis Izraelit dhe Hamasit, dy vjet pas fillimit të luftës shkatërruese në Rripin e Gazës, e cila shpërtheu pas sulmit të paprecedentë të Hamasit më 7 tetor 2023, në territorin izraelit.
Armëpushimi lejoi një tërheqje të pjesshme të trupave izraelite nga Gaza, shkëmbimin e pengjeve të fundit të mbajtura gjallë në Gaza me palestinezët e burgosur në Izrael dhe rritjen e aksesit në ndihmë humanitare, e cila megjithatë mbetet shumë më poshtë nevojave, sipas OKB-së dhe organizatave joqeveritare.
Izraeli po pret kthimin e trupit të fundit të një pengu përpara se të fillojnë negociatat për fazën e dytë të armëpushimit, i cili, sipas planit amerikan të miratuar nga OKB-ja, duhet të çojë në demilitarizimin e Gazës. Kryeministri izraelit Benjamin Netanyahu ka thënë se shpreson që kjo fazë të fillojë “shumë shpejt”, por dhuna vazhdon, me palët që akuzojnë njëra-tjetrën për shkelje të marrëveshjes.
Tensionet rajonale vazhdojnë me sulmet izraelite ndaj bastioneve të Hezbollahut në Liban. Irani u godit gjithashtu nga sulmet izraelite dhe amerikane në objektet e tij bërthamore gjatë një lufte 12-ditore në qershor. Në shtator, Izraeli shënjestroi udhëheqësit e Hamasit në një sulm të pashembullt në Katar.
Përpjekje të vështira për paqe në Ukrainë
Rikthimi i Donald Trump në pushtet shënoi përpjekjet e para serioze për t’i dhënë fund pushtimit rus të Ukrainës, që nisi në shkurt 2022.
Deklaratat e presidentit amerikan luhatën mes lavdërimeve dhe kritikave ndaj Vladimir Putinit dhe Volodymyr Zelenskyt. Në shkurt, Trump e sulmoi publikisht presidentin ukrainas në Zyrën Ovale, duke e akuzuar për mungesë mirënjohjeje ndaj SHBA-së.
Bisedimet e drejtpërdrejta mes rusëve dhe ukrainasve në Stamboll, si dhe më pas një samit Trump–Putin në Alaskë, nuk sollën përparim konkret drejt paqes. Në tetor, Uashingtoni shpalli sanksione ndaj sektorit rus të naftës.
Megjithatë, në fund të nëntorit u zhvilluan negociata ndërkombëtare mbi bazën e një drafti amerikan, i konsideruar fillimisht nga Kievi dhe aleatët evropianë si tepër i favorshëm për Moskën. Pas një raundi të ri bisedimesh në dhjetor, Ukraina deklaroi se kishte “përparime”, ndonëse çështja e territoreve të pushtuara nga Rusia mbetet në ngërç.
Në terren, ushtria ruse vazhdoi avancimin e ngadaltë në lindje, pasi në mars zmbrapsi plotësisht forcat ukrainase nga rajoni kufitar rus i Kurskut. Moska intensifikoi sulmet ndaj infrastrukturës energjetike dhe hekurudhore të Ukrainës, ndërsa Kievi shënjestroi objekte nafte në Rusi.
Luftë tregtare globale
Duke argumentuar se marrëdhëniet tregtare ishin të pafavorshme për SHBA-në, Donald Trump shpalli valë pas vale tarifa shtesë për produktet e importuara, të ndryshme sipas vendeve ose zonave të origjinës. Ai vendosi gjithashtu tarifa specifike për sektorë strategjikë si çeliku, alumini dhe bakri.
Teksa vendet e prekura shqyrtonin ose zbatonin masa hakmarrëse, nisën negociata të ashpra që çuan në disa marrëveshje, përfshirë me Bashkimin Evropian dhe, në fund të tetorit, me Kinën, duke shënuar fillimin e një armëpushimi në një konflikt që tronditi ekonominë globale.
Negociatat dypalëshe me Kanadanë u pezulluan pas një reklame kundër proteksionizmit që presidenti amerikan e konsideroi fyese.
I detyruar të ulë koston e jetesës për amerikanët, Trump pranoi në mes të nëntorit të anulonte tarifat doganore për disa produkte ushqimore, si kafeja dhe mishi i viçit i importuar.
Një Papë i ri: Leoni XIV
Më 8 maj, në moshën 69-vjeçare, Robert Francis Prevost u bë Papa i parë amerikan, pas vdekjes së paraardhësit të tij Françesku, këshilltar i të cilit kishte qenë. Tym i bardhë u ngrit mbi Kapelën Sistine pas një konklave të shkurtër, që zgjati më pak se 24 orë.
I buzëqeshur dhe diskret, i lindur në Çikago dhe i konsideruar kardinal i moderuar, Prevost mori emrin Leoni XIV. Ish-misionar për gati 20 vjet në Peru, shtetësinë e të cilit e ka marrë, ai vijon linjën e paraardhësit të tij me theks te mbështetja për të varfrit, emigrantët dhe mbrojtjen e mjedisit.
Njëkohësisht, ai u dha garanci edhe qarqeve konservatore, duke lejuar rikthimin e meshës tradicionale në Vatikan pas tre vitesh kufizimesh, ndërsa përjashtoi në afat të shkurtër shugurimin e grave dhe njohjen e martesave mes personave të të njëjtit seks.
Kryengritjet e brezit Z
Në Azi, Afrikë dhe Amerikën Latine, të rinjtë e brezit Z (nën 30 vjeç) shtuan protestat për përmirësimin e kushteve të jetesës dhe kundër kufizimeve në rrjetet sociale apo korrupsionit të elitave.
Ata protestuan në Peru kundër pasigurisë në rritje dhe klasës politike, si dhe në Marok, ku autoritetet nisën reforma sociale, por edhe ndjekje penale ndaj mbi 2.000 personave.
Në vende të tjera, protestat e shtypura me dhunë u shndërruan në sfida të hapura ndaj pushtetit: pas trazirave në Nepal, kryeministri maoist K. P. Sharma Oli u detyrua të japë dorëheqjen.
Në Madagaskar, protestat çuan në rrëzimin e presidentit Andry Rajoelina nga ushtria. Në Tanzani, të rinjtë morën pjesë masivisht në protesta paszgjedhore që u shtypën në gjak. Flamuri pirat i mangas “One Piece” u shndërrua në simbol global të luftës kundër shtypjes.
Investime kolosale në inteligjencën artificiale
Gjigantët e teknologjisë dhe startup-et e specializuara po shpenzojnë shuma gjithnjë e më marramendëse për zhvillimin e inteligjencës artificiale. Sipas Gartner, shpenzimet globale për IA në vitin 2025 pritet të arrijnë rreth 1,5 trilionë dollarë, ndërsa vitin pasues të kalojnë 2 trilionë.
Vlerësimet astronomike në bursë, me Nvidia që në një moment kaloi 5 trilionë dollarë kapitalizim, kanë ngritur frikën e një flluske spekulative.
Shqetësimet u shtuan nga raste dezinformimi, akuza për shkelje të të drejtave të autorit dhe shkurtime masive vendesh pune, veçanërisht në Amazon. Në Kaliforni, prindërit e një adoleshenti që kreu vetëvrasje akuzuan ChatGPT se e kishte inkurajuar atë, çka çoi në forcimin e kontrolleve prindërore dhe miratimin e një ligji për rregullimin e chatbot-ëve.
Grabitje spektakolare në Luvër
Më 19 tetor, hajdutë të veshur si punëtorë hynë në mes të ditës në Muzeun e Luvrit duke përdorur një ashensor për zhvendosje dhe duke thyer një xham. Ata grabitën bizhuteri të kurorës me vlerë rreth 88 milionë euro brenda vetëm tetë minutash.
Gjatë arratisjes me skuter, u ra kurora e perandoreshës Eugjeni, e cila u gjet e dëmtuar. Ngjarja tronditi botën dhe nxori në pah mangësi serioze në sigurinë e muzeut më të famshëm në planet. Katër persona janë akuzuar, por plaçka ende nuk është gjetur.
Goditje amerikane në Karaibe dhe Paqësor
Që nga gushti, Uashingtoni vendosi një forcë të madhe ushtarake pranë Venezuelës, zyrtarisht për të luftuar trafikun e drogës drejt SHBA-së. Sulme të shumta në Karaibe dhe Paqësor ndaj anijeve të dyshuara për trafik droge shkaktuan rreth 100 viktima, duke ngritur pikëpyetje mbi ligjshmërinë e operacioneve.
Karakasi i sheh këto veprime si një pretekst për të rrëzuar Presidentin Nicolás Maduro dhe për të plaçkitur rezervat e naftës. SHBA-të shpallën një “bllokadë totale” të cisternave të sanksionuara dhe ofruan një shpërblim prej 50 milionë dollarësh për arrestimin e Maduros.
Regjistrime të fenomeneve ekstreme klimatike
Përmbytje vdekjeprurëse, stuhi të fuqishme… Fenomenet ekstreme janë rritur në frekuencë dhe intensitet për shkak të ndryshimeve klimatike, sipas shkencëtarëve.
Cikloni Melissa shkatërroi rajone të tëra të Xhamajkës dhe përmbyti Haitin dhe Kubën. Filipinet u goditën nga disa tajfunë njëra pas tjetrës, ndërsa Vietnami, Sri Lanka dhe Indonezia pësuan dëme të rënda dhe humbje jetësh.
Në Evropë, zjarret arritën nivele rekord gjatë verës. Në SHBA, zjarret e shkaktuara nga rrufetë çuan në mbylljen e pjesës veriore të Kanionit të Madh në Arizona për pjesën e mbetur të sezonit turistik.
