Nga Kiryl Sukhotski | Independence Avenue Media

Shtetet e Bashkuara kanë ndryshuar qasjen e tyre ndaj Bjellorusisë. Për vite me radhë, Uashingtoni e trajtoi aleatin dhe fqinjin e ngushtë të Rusisë si një shtet të izoluar (“pariah state”), por administrata e presidentit amerikan Donald Trump tani po angazhohet drejtpërdrejt me udhëheqësin autoritar bjellorus Alexander Lukashenko. Shtëpia e Bardhë dërgoi të dërguarin e posaçëm të asaj kohe, Keith Kellogg, në Bjellorusi në qershor. Ishte vizita e parë e një zyrtari të lartë amerikan në më shumë se pesë vjet.

Kjo u pasua nga disa vizita të tjera nga një tjetër i dërguar i posaçëm i Trump-it, John Coale, i cili ka siguruar lirimin e më shumë se 500 të burgosurve politikë.

Gjatë vizitës së tij më të fundit në mars, Coale tha se ishte arritur “përparim i madh” në marrëdhëniet me Bjellorusinë.

Dy dekada më parë, ish-Sekretarja e Shtetit Condoleezza Rice, në një administratë tjetër republikane, atë të George W. Bush, e quajti Bjellorusinë “diktatura e fundit e vërtetë e mbetur në zemër të Evropës”. Gjatë administratës së Joe Biden, Shtetet e Bashkuara vendosën disa raunde sanksionesh ndaj vendit pas një shtypjeje të dhunshme të opozitës, përfshirë një incident të bujshëm në të cilin një fluturim komercial u detyrua të ulej për të arrestuar një gazetar. Uashingtoni gjithashtu pezulloi operacionet në ambasadën e tij në Minsk pas pushtimit të plotë të Ukrainës nga Rusia në shkurt 2022, Rusia kishte përdorur Bjellorusinë si pikënisje për luftën.

Pra, çfarë ka ndryshuar në qasjen e Uashingtonit?

“Kemi një marrëdhënie të mirë, dhe lideri i tyre është dikush për të cilin kam shumë respekt”, tha Trump në fund të shkurtit, kur u pyet nëse po planifikonte të rivendoste lidhjet diplomatike. “Me Bjellorusinë kemi një marrëdhënie shumë të mirë dhe më pëlqen shumë lideri i tyre”.

Një muaj më vonë, pasi vizita e Coale përfundoi me një tjetër lirimi të të burgosurve, Presidenti Trump shkroi në Truth Social: “Kjo e çon totalin e të burgosurve të liruar me mirësi nga Presidenti Lukashenko në mbi 500, që nga maji i kaluar. Dua t’i jap falënderimet e mia më të ngrohta Presidentit për këtë, dhe mezi pres të jem me të në takimin e ardhshëm të Bordit të Paqes!”

Coale la të kuptohej për mundësinë e një ftese në Uashington gjatë vizitës së tij më të fundit në Minsk, ndërsa Lukashenko përmendi se “një marrëveshje e madhe” është në përgatitje mes tij dhe Shtëpisë së Bardhë të Trump-it.

“John, është sikur të mos kishte fare luftë, duket se nuk ka absolutisht asnjë ndikim tek ty,” tha Lukashenko, ndërsa përqafoi Coale në Minsk, dy javë pas fillimit të fushatës ushtarake SHBA-Izrael në Iran.

“Jam gjithmonë i gatshëm të diskutoj çdo çështje dhe t’i përgjigjem çdo problemi,” tha Lukashenko në fillim të bisedimeve. “Do të doja shumë që t’ia përcillnit mendimin tim Donald Trump-it. Pavarësisht disa gabimeve të bëra nga Shtetet e Bashkuara, unë jam mbështetës i presidentit tuaj.”

Pas kthimit në Shtetet e Bashkuara, pasi sapo kishte negociuar lirimin e qindra të burgosurve politikë bjellorusë, Coale i përshkroi bisedimet e tij me Lukashenkon në një fjalim në Conservative Political Action Conference – një ngjarje e rëndësishme për mbështetësit bazë të Trump-it.

“Pra, takohem me këtë tip, Lukashenko. Ai është presidenti i Bjellorusisë. Ka qenë pothuajse president atje për 30 vjet, gjë që të tregon shumë,” tha Coale. “Ai është shumë mik i mirë me Putinin dhe Xi-n e Kinës. Ata kanë një lloj ‘klubi të vjetër diktatorësh’”.

“Departamenti i Shtetit më tha: ‘Shiko, këtij i pëlqen të bëjë humor, ka sens humori.’ Kështu që bëra një lloj performance ‘stand-up’ me të. Dhe folëm për nxjerrjen e një amerikani nga burgu, që zgjati rreth gjashtë, shtatë orë. Atij i pëlqen të bëjë dolli me vodka siç e sheh në filma. Dhe e nxora personin dhe pashë se kisha ndërtuar një marrëdhënie — që është tipike për Trump-in. Dua të them, ndërtimi i marrëdhënieve me kundërshtarët.”

Pra, çfarë kërkon administrata Trump nga kjo marrëdhënie me Bjellorusinë dhe sa realiste duhet të jetë Uashingtoni?

Independence Avenue Media bisedoi për këtë me Mark Episkopos, studiues në Quincy Institute në Uashington, i cili kohët e fundit argumentoi se Bjellorusia mund të bëhet një nga fitoret diplomatike më të nënvlerësuara të Trump-it.

Intervista

Kiryl Sukhotski, Independence Avenue Media: Çfarë mendoni se po ndodh aktualisht midis Shteteve të Bashkuara dhe Bjellorusisë?
Mark Episkopos, studiues në Quincy Institute: Mendoj se ka pasur një ndryshim të madh në mënyrën se si Shtëpia e Bardhë dhe establishmenti i politikës së jashtme amerikane i perceptojnë marrëdhëniet SHBA–Bjellorusi. Dhe kjo është pjesë e një rikalibrimi më të gjerë të interesave dhe qasjeve amerikane ndaj hapësirës post-sovjetike, si dhe ndaj krahut lindor të NATO.
Më parë ekzistonte një fokus mbi një narrativë bardhë e zi të integrimit euro-atlantik, ose pranon paketën e plotë të European Union-s, procesin e anëtarësimit në NATO, ose perceptohesh si një aktor keqdashës, armiqësor apo kundërshtar.

Kjo administratë e ka përmbysur këtë qasje në mënyrën se si e sheh rajonin. Ajo po ndjek një set marrëdhëniesh pragmatike dhe konkrete, të bazuara në përfitim ekonomik të ndërsjellë dhe marrëveshje diplomatike e politike reciprokisht të dobishme, por duke vepruar brenda disa “kufijve udhëzues” (guardrails), që mendoj se janë të dobishëm për procesin dhe për një strategji afatgjatë të përgjegjshme — pra, për të pasur një ide të qartë se sa vëmendje duam t’i kushtojmë këtij rajoni.

Kjo marrëdhënie SHBA–Bjellorusi, ky proces afrimi (rapprochement) që në thelb filloi kur presidenti Donald Trump mori detyrën në fillim të vitit 2025, bazohet pikërisht në këto parime — nëse mund të kemi një marrëdhënie të mirë mbi një set të kufizuar objektivash dhe interesash të përbashkëta, pa rënë në kurthet e dekadave të fundit që e bënin të pamundur një marrëdhënie të tillë.

IAM: Cilat janë këto interesa kyçe të SHBA-së që Shtëpia e Bardhë po përpiqet të ndjekë në Bjellorusi? Dhe cilët janë këta “kufij udhëzues” që përmendët?
Episkopos: Shtetet e Bashkuara janë në një proces tërheqjeje (retrenchment) nga Evropa dhe të rirenditjes së prioriteteve larg Evropës. Kjo po ndodh tani më shpejt për shkak të luftës në Iran, por kishte filluar edhe më parë. Është bërë e qartë për partnerët tanë evropianë se interesat amerikane janë më të përqendruara në rajonin Indo-Paqësor, në marrëdhënien SHBA–Kinë, por edhe në Hemisferën Perëndimore. Dhe për këtë arsye duhet të ndodhë një ridrejtim i burimeve. Por që kjo të ndodhë, duhet njëfarë stabiliteti në krahun lindor të NATO-s. Një burim kyç i paqëndrueshmërisë është spirala e sigurisë që është zhvilluar midis Bjellorusisë dhe fqinjëve të saj perëndimorë, veçanërisht Polonisë dhe Lituanisë. Dhe kjo duhet adresuar.

Ne flasim shpesh për “ballkonin bjellorus”. Me këtë nënkuptojmë që Bjellorusia historikisht ka qenë një pikë nisjeje për pushtime evropiane drejt Rusisë, por edhe potencialisht për veprime agresive ruse kundër fqinjëve të saj perëndimorë. Ky “ballkon” duhet menaxhuar në një mënyrë që të shmanget përkeqësimi i situatës së sigurisë në krahun lindor të NATO-s. Fillimisht procesi nisi me çështje humanitare dhe ato janë të rëndësishme. Nuk duhet nënvlerësuar fakti që është bërë përparim real, shumë të burgosur janë liruar dhe kjo është shumë pozitive. Por objektivi i përgjithshëm, sipas meje, është arritja e një situate më të qëndrueshme sigurie midis partnerëve tanë të NATO-s dhe Bjellorusisë.

IAM: A do të thotë kjo tërheqje e Bjellorusisë nga Rusia në një formë apo tjetër, për të neutralizuar kërcënimin ndaj disa vendeve të NATO-s që mund të vijë nga Rusia përmes këtij “ballkoni bjellorus”?
Episkopos: Duhet të jemi realistë për atë që mund të arrihet. Kjo administratë nuk ka iluzione. Rusia ka një ndikim shumë të madh në këtë proces. Ajo ka një prani të konsiderueshme ushtarake në Bjellorusi dhe së fundmi ka vendosur edhe sisteme bërthamore atje. Nëse shtyn shumë fort në këtë drejtim, mund të shkaktosh një kundërreagim shumë të ashpër. Ky ishte një nga mësimet e protestave të vitit 2020 pas zgjedhjeve në Bjellorusi. Nëse Rusia percepton një kolaps real të qeverisë aktuale apo të strukturës shtetërore, ajo mund të ndërmarrë masa drastike, përfshirë një pushtim ose një operacion hibrid ushtarak. Kjo do ta bënte rajonin shumë më të rrezikshëm dhe nuk do të ishte në interesin e askujt.

IAM: Sa realiste është që Bjellorusia dhe Alexander Lukashenko të kërkojnë një afrimitet të pavarur me Perëndimin, jashtë ndikimit rus? A mund t’i besojë Shtëpia e Bardhë e Trump-it Lukashenkos, apo ai thjesht po luan me këtë administratë?
Episkopos: Rregulli im është që nuk duhet t’i besosh askujt, duhet të shohësh interesat e tyre dhe nëse ato përputhen me të tuat, për të parë nëse ka hapësirë për bashkëpunim të arsyeshëm.
Në këtë rast, mendoj se ka. Edhe pse Rusia ka ndikim të madh dhe vendos kufizime, ajo nuk ka një veto të plotë mbi politikën e jashtme bjelloruse. Bjellorusia, në kuadër të politikës së saj shumëvektoriale, mund të zhvillojë marrëdhënie më të mira ekonomike, diplomatike dhe politike me Perëndimin, përfshirë Evropën dhe SHBA-në, në mënyra që Rusia nuk mund t’i bllokojë lehtësisht.

Prandaj, këshilla ime është të fokusohet pikërisht në këto fusha: krijimi i lidhjeve tregtare, kulturore dhe ekonomike që i japin Bjellorusisë alternativa, jo për ta kthyer atë në një tjetër Poloni apo Çeki apo shtet baltik. Kjo nuk do të ndodhë kurrë. Bjellorusia do të mbetet gjithmonë një aktor “balancues” (swing player), në periferi të NATO-s, dhe ky rol duhet pranuar, si një shtet tampon (buffer state).

IAM: Presidenti Lukashenko përmendi një “marrëveshje të madhe” me administratën Trump. Çfarë mund të përfshijë kjo?
Episkopos: Duhet të mendojmë në hapa të vegjël. Procesi është kompleks dhe ndryshimi po ndodh gradualisht, sidomos sepse vëmendja amerikane tani është zhvendosur drejt Lindjes së Mesme. Nuk do të flisja ende për një marrëveshje të madhe. Është herët për ambicie të tilla. Nëse lufta në Ukrainë përfundon, atëherë mund të ketë një afrimitet shumë më të shpejtë dhe të thellë.
Për momentin, të gjithë po fokusohen në hapa të vegjël. Hapi i radhës ka shumë gjasa të jetë normalizimi diplomatik, pra rikthimi i ambasadorëve të plotë në Minsk dhe Uashington. Madje po flitet edhe për një vizitë të mundshme të Lukashenkos në SHBA, gjë që zakonisht kërkon një rezultat konkret të rëndësishëm për ta justifikuar.

Për mua, ky rezultat më i afërt dhe më i dukshëm është pikërisht normalizimi diplomatik — një hap logjik që mund të hapë rrugën për përparime të mëtejshme në çështje që deri tani nuk janë trajtuar.