Shumica e shoqatave të pakicave hungareze në vendet fqinje ishin shtojca të partisë Fidesz të Orbán-it. Kryeministri i ri hungarez Peter Magyar dëshiron tani ta reformojë sistemin e marrëdhënies me diasporën.
Që nga viti 1990 asnjë kryeministër në Hungarinuk mund t’i shmanget detyrimit të pashkruar për ta deklaruar veten përgjegjës për hungarezët jashtë vendit. Pas kësaj qëndron “trauma e Trianonit” që ende jeton në vend sot: pas Luftës së Parë Botërore, Hungaria humbi më shumë se 70 përqind të territorit të saj ndaj vendeve fqinje me Traktatin e Paqes të Trianonit (1920).
Si rezultat, miliona hungarezë papritmas e gjetën veten në vende të tjera, ku shpesh trajtoheshin si qytetarë të dorës së dytë. Gjatë diktaturës komuniste që sundoi Hungarinënga viti 1945 deri në vitin 1989, të flitej për bashkatdhetarët në vendet fqinje ishte një temë tabu.
Kryeministri i parë hungarez post-komunist, konservatori Jozsef Antall, tërhoqi vëmendjen në vitin 1990 kur tha me të marrë detyrën se donte të ishte kryeministri “në frymën” e të gjithë 15 milionë hungarezëve.
Duke vepruar kështu, nga pesë milionë hungarezë jashtë vendit në të gjithë botën, ai po mendonte kryesisht për tre milionë e gjysmë që ishin atëherë në Rumani, Serbi, Sllovakidhe Ukrainë. Që atëherë, hungarezët jashtë vendit kanë qenë një temë e përhershme politike e brendshme, megjithëse numri i tyre po bie – sot vetëm rreth dy milionë hungarezë ende jetojnë në vendet fqinje.
Asnjë kryeministër tjetër hungarez nuk i ka përvetësuar “hungarezët emigrantë”, siç quhen në hungarisht, aq sa Viktor Orbán. Kjo është veçanërisht e vërtetë për 1.1 milionë hungarezët e sotëm në Transilvani të Rumanisë, që është padyshim pakica më e madhe hungareze në Evropë. Organizata e tyre e interesit, Bashkimi Demokratik i Hungarezëve në Rumani (RMDSZ), u shndërrua vite më parë nga Orban në një varëse të partisë së tij Fidesz.
Fundi i “autokracisë etnike”
Sociologu Tamas Kiss, me origjinë nga Cluj, Transilvani, flet për “autokraci etnike”. Varësi e ngjashme nga Orban dhe Fidesz mund të gjendet në Bashkimin e Hungarezëve të Vojvodinës (VMSZ) në Serbi, dhe në një masë më të vogël në partitë hungareze në Sllovaki dhe Ukrainë. Por tani është e qartë: për të gjithë politikanët besnikë ndaj Orbanit në të katër vendet, ndryshimi i qeverisë në Budapest shënoi gjithashtu një pikë kthese. Kryeministri i ardhshëm, Peter Magyar, kërkoi që ata të mbeten politikisht neutralë në të ardhmen. Përveç kësaj, ai dëshiron të reformojë sistemin e korruptuar të mbështetjes financiare për pakicat hungareze.
Një pikë kthese për politikanët e pakicave
Kjo nuk është një çështje e vogël politike, por një çështje pan-evropiane. Partitë e hungarezëve në Rumani dhe Serbi kanë një ndikim të konsiderueshëm në politikën qeveritare në vendet e tyre, veçanërisht në Rumani. Të dyja partitë janë anëtare të Partisë Popullore Evropiane (PPE), të cilën Fidesz i Orbanit e la në vitin 2021. Të dyja janë gjithashtu anëtare të Unionit Federalist të Kombësive Evropiane (FUEN), aleanca më e madhe ombrellë e pakicave në Evropë, presidenti i të cilit është një politikan i RMDSZ. FUEN krijoi iniciativën “Minority SafePack” në vitin 2013 për mbrojtje më të mirë të pakicave në Evropë, të cilën qeveria e Orbanit e përdori për politikën e saj anti-BE. Mbështetja financiare e qeverisë së Orbánit për rrjetin institucional të pakicave është zhvilluar gjithashtu në një problem ndërkufitar. Sipas vlerësimeve konservatore, ajo ka arritur në më shumë se tre miliardë euro gjatë 16 viteve të fundit, ku pjesa më e madhe e parave ka shkuar në Rumani. Shifra të verifikueshme nuk janë të disponueshme, pasi mbështetja për hungarezët jashtë vendit ofrohet përmes një sistemi krejtësisht jo transparent të fondacioneve dhe kompanive.
Bëhej fjalë për votuesit
Por përvetësimi masiv i hungarezëve të diasporës nga Orbani ka një qëllim: votuesit. Shumë hungarezë të pakicave mbajnë shtetësi hungareze dhe si të tillë kanë të drejtë të votojnë në listat e partive në zgjedhjet parlamentare hungareze që nga viti 2014. Me rëndësi të veçantë janë hungarezët në Rumani, diaspora më e madhe. Ata zakonisht votojnë me shumicë dërmuese për Fidesz.
Për t’i lidhur ideologjikisht hungarezët e pakicave me partinë e tij, Orbani ka krijuar një narrativë historike thellësisht revizioniste. Sipas tij, hungarezët janë kombi që u nda si asnjë tjetër në Evropë në shekullin e 20-të dhe që vuan për shkak të kësaj deri më sot. Por, siç vazhdoi narrativa e Orbanit, ata ende mbeten të bashkuar, dhe kjo përtej kufijve, me Orbanin si udhëheqësin e tij.
Marrëdhëniet më të mira me nacionalistët
Ky diskurs nuk e pengoi autokratin e Budapestit të kultivonte marrëdhënie të shkëlqyera me politikanë nacionalistë të kombeve të tjera, siç janë Presidenti serb Aleksandar Vuçiq ose Kryeministri sllovak Robert Fico. Vitin e kaluar, me rastin e zgjedhjeve presidenciale në Rumani, ai madje u rekomandoi bashkatdhetarëve të tij të votonin për George Simion të ekstremit të djathtë, i cili dikur ishte bashkëorganizator i sulmeve anti-rumune në varrezat ushtarake në Transilvani.
Mbështetja financiare e shtetit të Orbánit për rrjetin institucional të pakicave është zhvilluar gjithashtu në një problem ndërkufitar. Në vendet fqinje, dhe veçanërisht në Rumani, shteti hungarez financoi institucionet e pakicave, kishat hungareze, arsimin në gjuhën hungareze dhe madje ndërtoi një sistem stimulimi ekonomik etnik që mbështeti sipërmarrësit me origjinë hungareze.
“Orban bleu politikën e hungarezëve rumunë, dhe një pjesë të madhe të pakicës”, tha Peter Eckstein-Kovacs për DW. Ai është avokat, një politikan i shquar liberal i pakicës hungareze në Rumani dhe një ish-ministër për pakicat. “Në këtë mënyrë, pjesa më e madhe e udhëheqjes së RMDSZ u bë plotësisht zëdhënëse e Fidesz.”
Magyar kërkon neutralitet
Kryeministri i ardhshëm hungarez, Peter Magyar, është takuar tashmë me përfaqësuesit politikë të pakicave hungareze të Rumanisë, Serbisë dhe Sllovakisë, Hunor Kelemen, Balint Pastor dhe Laszlo Gubik, dhe u bëri thirrje atyre të mbeten neutralë politikisht nga ana partiake në të ardhmen. Në fakt, veçanërisht Kelemen (Rumani) dhe Pastor (Serbi) ndërhynë në fushatën zgjedhore hungareze në vitin 2026 me paraqitje personale, duke sugjeruar se vetëm Orban dhe Fidesz janë të aftë të përfaqësojnë interesat e hungarezëve në pakica.
Peter Magyar dëshiron të mbështesë pakicat hungareze. Ai tashmë ka deklaruar se qeveria e tij nuk dëshiron të kufizojë të drejtat e fituara tashmë. Megjithatë, ai njoftoi gjithashtu verifikimin prapaveprues të ligjshmërisë së të gjitha pagesave për pakicat që nga viti 2010 dhe riorganizimin e sistemit të mbështetjes financiare në një mënyrë të re dhe transparente.
Peter Eckstein-Kovacs shpreson që ndryshimi në Hungari do të sjellë edhe stimuj për pakicat hungareze: “Duhet të kthehemi te ideja origjinale e organizatave të interesave të pakicave, që do të thoshte se të gjitha rrymat jo-ekstremiste kanë një vend pranë njëra-tjetrës brenda një organizate”, thotë avokati dhe politikani liberal.
Eckstein-Kovacs pret një ndryshim rrënjësor në politikën e pakicave nga qeveria e re hungareze: “Ka precedentë shumë të këqij historikë, le të mendojmë vetëm për Gjermaninë, në të cilën vendi amë përdori pakicat e tij në anën tjetër të kufirit në kohë të trazuara. Do të ishte e rëndësishme të krijoheshin kushtet në mënyrë që Hungaria të mos mund t’u bënte përsëri pakicave të saj atë që u bëri atyre gjatë kohës së Orbanit”./DW
