Kryeministri Edi Rama, gjatë fjalës së mbajtur në Konferencën Vjetore të Komisionit të Bllokut Lindor, u ndal edhe tek protestat për projektin turistik në Zvërnec. Rama pohoi se protesta është një tjetër shembull i ndikimit të epokës digjitale.

“Këto javët e fundit, vendi im përjetoi dhe vazhdon të përjetojë një shembull të gjallë të kësaj. Një propozim për zhvillim turistik në bregdetin e Shqipërisë u bë befas qendra e një stuhie digjitale ndërkombëtare. Katastrofa mjedisore u paraqit si fakt i provuar. Korrupsioni u shpall i vërtetuar përpara se të ekzistonte ndonjë provë. Teoritë konspirative u shumëfishuan orë pas ore. Pretendimet u bënë tituj. Titujt u bënë të vërteta. Të vërtetat u bënë dogma dhe kushdo që kërkonte prova trajtohej si i dyshuar”, nënvizoi ai.

Kryeministri shtoi se: “e përmend këtë jo sepse vetë projekti ka rëndësi për Europën. Ka, por sepse ajo që ka edhe më shumë rëndësi është ajo çka zbuloi ky episod”.

“Indinjata prodhoi miliona shikime përpara se faktet të kishin mundësi të flisnin. Narrativat bënë xhiron e botës përpara se procedurat e dokumentuara të mund të qarkullonin në një kanal të vetëm. Ky nuk është më një fenomen shqiptar. Është fenomen europian. Fenomen amerikan. Fenomen demokratik dhe nëse demokracitë dështojnë të mbrojnë dallimin mes fakteve dhe trillimeve, mes shqyrtimit të fakteve dhe histerisë, mes kritikës dhe linçimit digjital, ato do të humbasin, herët a vonë, diçka shumë më të vlefshme se çdo argument politik”, deklaroi Kreu i Ekzekutivit nga Berlini.

Sipas tij, besimin se demokracia ia vlen dhe kur besimi zhduket, institucionet ndryshojnë vetë fiziologjinë e tyre.

“Kur institucionet ndryshojnë në vetë fiziologjinë e tyre, politika kryesore humbet legjitimitetin. Kur legjitimiteti gërryhet, demagogët lulëzojnë. Qendra zhduket. Skajet zgjerohen. Politika kthehet në një garë përshkallëzimi, jo në kërkim zgjidhjesh. Ajo që sot duket ekstreme dhe kjo edhe më çmenduri, nesër sfidohet nga diçka edhe më ekstreme. Demokracia zakonisht nuk bie kurrë, se njerëzit ndalojnë së votuari. Demokracia bie, kur qytetarët nuk besojnë më e vërteta ekziston në mënyrë të pavarur përtej përkatësive të tyre klanore”, vuri në dukej Rama.

Sipas tij, kështu zbrazen nga brenda sistemet demokratike. “Jo përmes tankeve. Jo përmes grushteve të shtetit, por përmes zëvendësimit gradual të realitetit me klane alternative realitetesh që konkurrojnë me njëri-tjetrin”.

“Prandaj, e ardhmja e Europës nuk varet vetëm nga fuqia ushtarake, konkurrueshmëria ekonomike apo novacioni teknologjik. Varet edhe nga aftësia jonë për të mbrojtur vetë realitetin, për të mbrojtur provat, për të mbrojtur arsyen, për të mbrojtur disiplinën e vështirë, por të pazëvendësueshme, të fakteve”, përfundoi Kryeministri Rama

Pjesë nga fjala e kryeministrit:

Nga ana e saj, Shqipëria në shkallën saj modeste, po punon për një nga transformimet digjitale më ambicioze në Europë. Ne po rikonceptojmë administratën publike të përqendruar në teknologji. Kemi digjitalizuar 95% të shërbimeve publike. Ulja e burokracisë është kthyer në idenë tonë fikse.
Po shtrijmë inteligjencën artificiale në të gjithë qeverisjen. Jo sepse teknologjia është në modë, por sepse inovacioni është bërë rruga më e shkurtër nga periferia drejt qendrës. Një Shqipëri më e gjelbër, më digjitale dhe më novatore është e mirë jo vetëm për ne është e mirë për Europën.
Sepse konkurrueshmëria e Europës do të varet gjithnjë e më shumë nga mobilizimi i gjithë talentit të saj, gjithë gjeografisë së saj dhe gjithë potencialit të saj dhe Ballkani Perëndimor nuk është thjesht kandidat për anëtarësim. Ne jemi kontribuues në konkurrueshmërinë e ardhshme të Europës. Sa më shpejt Europa të fillojë ta shohë zgjerimin jo si lëshim, por si investim, aq më e fortë do të bëhet vetë Europa.
Kjo më sjell te ajo që gjithnjë e më shumë e konsideroj një nga sfidat më të mëdha me të cilat përballet Europa. Një sfidë më pak e dukshme se kërcënimet ushtarake. Duket më pak dramatike se krizat ekonomike, por potencialisht po aq e rrezikshme, në mos edhe më e rrezikshme. Gërryerja e vetë demokracisë.
Për dekada me radhë kemi menduar se më shumë informacion do të prodhonte automatikisht qytetarë më të mirinformuar. Ky supozim doli i gabuar.
Sot gënjeshtrat udhëtojnë shumë më shpejt se faktet. Ne, si shqiptarë, po e jetojmë në realitet atë që thotë një proverb i vjetër i popullit tonë: “Sa të veshë pantallonat e vërteta, gënjeshtra ka bërë xhiron e botës”. Indinjata përhapet shumë më shpejt se provat. Algoritmet shpërblejnë zemërimin shumë më bujarisht se të vërtetën, sepse e vërteta është e mërzitshme, kurse gënjeshtrat janë argëtuese. Turmat digjitale mund të ushtrojnë më shumë ndikim se institucionet demokratike. Realitete të tëra mund të sajohen, përpara se faktet të arrijnë të ngrenë kokë dhe ndoshta paradoksi më i madh i epokës sonë është se gjithnjë e më shumë ngatërrojmë lirinë e fjalës me lirinë e shpërndarjes.
Nuk janë e njëjta gjë. Liria e fjalës është gur themeli i demokracisë. Liria e shpërndarjes është një fuqi teknologjike e pashembullt, me të cilën asnjë demokraci nuk është përballur më parë. Gjatë gjithë historisë, çdo sistem propagande është mbështetur mbi të njëjtin parim, gjysmën e parë të jetës e kam kaluar nën një diktaturë dhe e di mirë si funksionon, të mbytë lirinë e vërtetë të fjalës, ndërkohë që maksimizon shpërndarjen e gënjeshtrave të veta.
Mjetet kanë ndryshuar. Mekanizmi është po ai. Dallimi sot është se teknologjia ka industrializuar shpërndarjen. Gënjeshtra nuk ka më nevojë për ministri propagande. E pavërteta nuk ka më nevojë për gazetë. Manipulim nuk ka më nevojë për një transmetues shtetëror. Një algoritëm mund të arrijë sot për pak minuta atë që dikur, makinerive të propagandës, iu duheshin vite ta arrinin.
Në të kaluarën, sistemet autoritare e kufizonin lirinë e fjalës për të monopolizuar shpërndarjen. Sot shoqëritë demokratike mbrojnë shpërndarjen e pakufizuar në emër të lirisë së fjalës. Kjo është çmenduri. Këto të dyja nuk janë e njëjta gjë.
Liria e fjalës mbron qytetarët nga censura. Liria e shpërndarjes u jep fuqi të pashembullt atyre që manipulojnë perceptimin dhe kështu përballemi me një pyetje të shqetësuese.
Edhe për sa kohë mund të vazhdojnë shoqëritë demokratike ta trajtojnë këtë fenomen sikur të ishte thjesht një zgjatim i lirisë së fjalës? Edhe për sa kohë, qendra, politika e qendrës do të vazhdojë të gënjejë veten se kjo nuk është forca kryesore që po hedh në erë së brendshmi pikërisht qendrën e politikës.
Kur manipulimi i koordinuar, rrjetet e bot-eve, amplifikimi algoritmik dhe dizinformimi në shkallë industriale formësojnë perceptimin publik, ndikojnë zgjedhjet, destabilizojnë institucionet dhe shtrembërojnë vetë realitetin, nuk po flasim më vetëm për lirinë e shprehjes.
Po flasim për fuqi. Po flasim për siguri. Po flasim për sovranitet.
Europa po investon qindra miliarda euro në kapacitete ushtarake, sisteme të mbrojtjes ajrore, siguri kibernetike, mbrojtje të infrastrukturës kritike dhe autonomi strategjike.
Shumë e drejtë, të gjitha këto janë të domosdoshme, por çfarë vlere do të kenë të gjitha këto mburoja, nëse shoqëritë tona mbeten të pambrojtura ndaj manipulimit sistematik të mendjeve njerëzore?
Çfarë vlere do të ketë qëndresa ushtarake, nëse qëndresa demokratike bie?
Çfarë vlere do të ketë siguria territoriale, nëse qytetarët humbasin gradualisht aftësinë për të dalluar faktet nga sajesat, miqtë nga armiqtë, interesat e përbashkëta nga interesat e kundërta?
Sfida e ardhshme e madhe e sigurisë mund të mos jetë një ushtri që kalon kufirin, por një ortek gënjeshtrash aq i fuqishëm sa të çajë vetë arkitekturën e jetës demokratike dhe ndryshe nga sulmet konvencionale, objektivi nuk është pushtimi i territorit. Objektivi është të pushtohet perceptimi. Të dobësohet besimi. Të ndahen shoqëritë. Të paralizohet vendimmarrja demokratike. T’i bëjë qytetarët të dyshojnë e të fajësojnë gjithkënd që i përfaqëson dhe gjithçka, përveç klanit të tyre digjital.
Europa nuk ka nevojë vetëm për mburojë kundër raketave,, ka nevojë edhe për një mburojë për epokën e algoritmeve dhe nëse do të më duhej të zgjidhja nga t’ia nisja, do t’ia nisja pikërisht nga kjo e fundit.
Këto javët e fundit, vendi im përjetoi dhe vazhdon të përjetojë një shembull të gjallë të kësaj. Një propozim për zhvillim turistik në bregdetin e Shqipërisë u bë befas qendra e një stuhie digjitale ndërkombëtare. Katastrofa mjedisore u paraqit si fakt i provuar. Korrupsioni u shpall i vërtetuar përpara se të ekzistonte ndonjë provë. Teoritë konspirative u shumëfishuan orë pas ore. Pretendimet u bënë tituj. Titujt u bënë të vërteta. Të vërtetat u bënë dogma dhe kushdo që kërkonte prova trajtohej si i dyshuar.
E përmend këtë jo sepse vetë projekti ka rëndësi për Europën. Ka, por sepse ajo që ka edhe më shumë rëndësi është ajo çka zbuloi ky episod. Indinjata prodhoi miliona shikime përpara se faktet të kishin mundësi të flisnin. Narrativat bënë xhiron e botës përpara se procedurat e dokumentuara të mund të qarkullonin në një kanal të vetëm. Ky nuk është më një fenomen shqiptar. Është fenomen europian. Fenomen amerikan. Fenomen demokratik dhe nëse demokracitë dështojnë të mbrojnë dallimin mes fakteve dhe trillimeve, mes shqyrtimit të fakteve dhe histerisë, mes kritikës dhe linçimit digjital, ato do të humbasin, herët a vonë, diçka shumë më të vlefshme se çdo argument politik.
Besimin se demokracia ia vlen dhe kur besimi zhduket, institucionet ndryshojnë vetë fiziologjinë e tyre. Kur institucionet ndryshojnë në vetë fiziologjinë e tyre, politika kryesore humbet legjitimitetin. Kur legjitimiteti gërryhet, demagogët lulëzojnë. Qendra zhduket. Skajet zgjerohen. Politika kthehet në një garë përshkallëzimi, jo në kërkim zgjidhjesh. Ajo që sot duket ekstreme dhe kjo edhe më çmenduri, nesër sfidohet nga diçka edhe më ekstreme. Demokracia zakonisht nuk bie kurrë, se njerëzit ndalojnë së votuari. Demokracia bie, kur qytetarët nuk besojnë më e vërteta ekziston në mënyrë të pavarur përtej përkatësive të tyre klanore.
Kështu zbrazen nga brenda sistemet demokratike. Jo përmes tankeve. Jo përmes grushteve të shtetit, por përmes zëvendësimit gradual të realitetit me klane alternative realitetesh që konkurrojnë me njëri-tjetrin.
Prandaj e ardhmja e Europës nuk varet vetëm nga fuqia ushtarake, konkurrueshmëria ekonomike apo novacioni teknologjik. Varet edhe nga aftësia jonë për të mbrojtur vetë realitetin, për të mbrojtur provat, për të mbrojtur arsyen, për të mbrojtur disiplinën e vështirë, por të pazëvendësueshme, të fakteve.
Europa sot ka nevojë për guxim. Guximin e Kohlit. Guximin për t’u ribashkuar. Guximin për të krijuar novacion. Guximin për të pranuar se zgjerimi nuk është bamirësi, është strategji dhe guximin për të mbrojtur demokracinë jo vetëm nga ata që e sulmojnë nga jashtë, por edhe nga gërryerja e ngadaltë që mund ta dobësojë nga brenda.
Shqipëria është gati. Gati të reformohet. Gati të krijojë novacion. Gati të kontribuojë. Gati të mbajë pjesën e saj të përgjegjësisë por pyetja e vërtetë nuk është nëse Shqipëria është gati. Pyetja e vërtetë është nëse Europa është gati? Gati të përfundojë punën ende të pakryer të historisë së vet. Gati të ribashkojë gjeografinë e saj me imagjinatën e saj strategjike. Gati të veprojë mbi bazën e domosdoshmërisë, në vend që të administrojë shtyrjen sepse historia rrallë pret procedura të përsosura.
Ajo pret udhëheqje të gatshme të kuptojë momentin dhe të veprojë menjëherë dhe këtu, në Berlin, ku Gjermania dikur gjeti guximin të ribashkonte paqësisht atë që historia e kishte ndarë me forcë, pyetja përpara së cilës gjendet Europa bëhet e qartë kristal: A është Europa gati për momentin e saj të ardhshëm Helmut Kohl? Nuk kam përgjigje!