Mbetjet radioaktive të krijuara nga katastrofa bërthamore e Çernobilit në vitin 1986 vazhdojnë të jenë ndër materialet më të rrezikshme të krijuara nga aksidentet bërthamore. Një studim i ri shkencor ka zbuluar detaje të rëndësishme mbi mënyrën se si u formua masa e ngjashme me lavën brenda reaktorit të shkatërruar, duke hedhur dritë mbi përbërjen dhe ndryshimet që ka pësuar ajo gjatë dekadave.
Pas shpërthimit të reaktorit numër 4, karburanti bërthamor u përzie me betonin, rërën dhe metalet e strukturës, duke u shkrirë në temperatura ekstreme. Masa e krijuar rrjedhi nëpër ndërtesën e dëmtuar përpara se të ftohej dhe të ngurtësohej në formacione të ngjashme me shkëmbinjtë dhe xhamin.
Studiuesit nga Instituti Frumkin i Kimisë Fizike dhe Elektrokimisë në Rusi analizuan mostrat e këtij materiali duke përdorur mikroskopë të fuqishëm dhe teknika të avancuara me lazer. Ata zbuluan se ngjyra karakteristike kafe në të zezë e masës lidhet kryesisht me grimcat e vogla të pasura me uranium, të bllokuara brenda materialit të ngurtësuar.
Analizat treguan gjithashtu se kristalet e zirkonit brenda mbetjeve kanë kaluar nëpër procese të përsëritura shkrirjeje, shpërbërjeje dhe rikristalizimi. Kjo dëshmon se formimi i të ashtuquajturës “lavë e Çernobilit” ishte një proces kompleks, gjatë të cilit temperatura dhe përbërja kimike ndryshuan në pjesë të ndryshme të reaktorit.
“Pas shpërthimit, mbeturinat e bërthamës së dëmtuar filluan të bashkëveprojnë me materialet e ndërtimit në ish-zonën 305/2, nën reaktor, duke çuar në formimin e lavës”, shkruajnë studiuesit në revistën shkencore Progress in Nuclear Energy.
Sipas analizave, disa pjesë të bërthamës së reaktorit arritën temperatura jashtëzakonisht të larta, ndërsa në zona të caktuara mbinxehja duket se ka vazhduar për më shumë se një minutë.
Një nga formacionet më të njohura të krijuara nga ky proces është e ashtuquajtura “Këmba e Elefantit”, një masë shumë radioaktive e zbuluar në pjesën e poshtme të reaktorit. Ajo është bërë simbol i rrezikut që vazhdojnë të paraqesin mbetjet e katastrofës bërthamore.
Studimi identifikoi gjithashtu çarje, boshllëqe dhe dobësi strukturore në materialin e ngurtësuar. Këto karakteristika janë të rëndësishme për inxhinierët, pasi ndikojnë në mënyrën se si masa mund të thyhet dhe të reagojë ndaj presionit gjatë operacioneve të ardhshme të pastrimit.
Një tjetër përfundim i rëndësishëm është se pjesa më e madhe e materialit radioaktiv ka ruajtur një qëndrueshmëri të konsiderueshme gjatë katër dekadave të fundit. Megjithatë, studiuesit kanë vërejtur shenja të para të ndryshimeve kimike dhe dekompozimit.
Një studim tjetër, i publikuar muajin e kaluar, zbuloi se disa fragmente të vogla të karburantit bërthamor, të nxjerra nga reaktori gjatë shpërthimit, kanë mbetur pothuajse të pandryshuara. Ky rezultat sfidon supozimin se grimcat e tilla do të shpërbëheshin gradualisht me kalimin e kohës.
Gjetjet e reja mund të ndihmojnë shkencëtarët të kuptojnë më mirë rreziqet afatgjata të ndotjes radioaktive dhe mënyrën se si ndryshojnë mbetjet e karburantit bërthamor në mjedise ekstreme.
Përveç rëndësisë për Çernobilin, studimi mund të ofrojë të dhëna të vlefshme edhe për procesin e çmontimit të centralit bërthamor Fukushima Daiichi në Japoni, ku ekspertët përballen me sfida të ngjashme në trajtimin dhe largimin e mbetjeve radioaktive.
