Prestigjiozja “New York Times” i ka kushtuar një artikull ministres së Inteligjencës Artificiale në Shqipëri, e njohur me emrin “Diella”, duke përmendur gjithashtu akuzat për korrupsion që godasin qeverinë.

Artikulli thekson se avatari “Diella” është bërë një kryqëzatë publike kundër korrupsionit, ndërsa citon se “Udhëheqësit e agjencisë që e krijuan atë tani akuzohen për manipulim të ofertave në kontrata publike”.

Po ashtu, në artikull përmendet edhe zëvendëskryeministrja Belinda Balluku, për të cilën SPAK ka kërkuar arrestimin, duke shtuar se kjo çështje ka shkaktuar “dhimbje koke” për kryeministrin Edi Rama.

ARTIKULLI I NEW YORK TIMES

Avatari shqiptar i njohur si Diella, një kryqëzatë publike kundër korrupsionit, është përshkruar si ministri i parë qeveritar në botë i krijuar nga inteligjenca artificiale. Avatari i njohur si Diella, i reklamuar si ministri i parë qeveritar në botë i gjeneruar nga inteligjenca artificiale, supozohej të ndihmonte në uljen e korrupsionit endemik të Shqipërisë.

Por ka një problem – udhëheqësit e agjencisë që e krijuan atë tani akuzohen për manipulim të ofertave në kontrata publike.

E veshur me veshje tradicionale dhe një buzëqeshje enigmatike, Diella është bërë fytyra e përpjekjeve të Kryeministrit Edi Rama për të frenuar korrupsionin, ndërsa Shqipëria kërkon të anëtarësohet në Bashkimin Evropian. Gjatë vitit të kaluar, Diella ka folur në konferenca ndërkombëtare dhe është mbuluar me publicitet si një simbol i mënyrës se si inteligjenca artificiale po integrohet në shtyllat e shoqërisë në të gjithë botën, përfshirë qeverinë.

Madje, ajo deklaroi se ndihej “e lënduar” kur iu drejtua Parlamentit të Shqipërisë në vjeshtë për shkak të kritikave që përpjekjet e saj për të identifikuar mashtrimet dhe abuzimet në kontraktim ishin jokushtetuese, duke theksuar: “Unë nuk jam qenie njerëzore.”
“Nuk kam ambicie apo interesa personale,” u tha Diella ligjvënësve në një video në shtator, me flamujt e Shqipërisë dhe të Bashkimit Evropian të mbivendosur pas saj.
“Unë kam vetëm të dhëna, njohuri dhe algoritme të dedikuara për t’iu shërbyer qytetarëve në mënyrë të paanshme, me transparencë dhe pa u lodhur kurrë.”

Në praktikë, Diella i ndihmon qytetarët të aplikojnë për shërbime qeveritare në internet, duke eliminuar një sistem ryshfeti të vendosur prej kohësh, për dorëzim të shpejtë të dokumenteve dhe caktim takimesh. Së shpejti, ajo do të jetë në gjendje të mbledhë aplikime për kontrata qeveritare dhe të vlerësojë se cili ofertues është më i kualifikuar, bazuar në të dhënat e paraqitura. Puna e saj mund të auditohet. Ndërmarrja e hapave për të ulur korrupsionin është një kërkesë për pranimin e Shqipërisë në Bashkimin Evropian, një çështje e trashëguar për zotin Rama. Ai e quajti avatarin Diella, fjala femërore për diellin, për të promovuar transparencën në prokurimin publik.

“Ne jemi një vend kushërinjsh, nuk është e lehtë të kesh ndërveprime krejtësisht të drejta dhe transparente në një vend kushërinjsh”, tha ai në një intervistë njëorëshe në fillim të këtij muaji. Me reformat që ka kryesuar që nga marrja e detyrës në vitin 2013, tha zoti Rama, “tani kemi një pamje krejtësisht të ndryshme”.
Z. Rama tha se do të largohej nga posti publik sapo Shqipëria të anëtarësohet zyrtarisht në Bashkimin Evropian. Kjo mund të ndodhë që në vitin 2030, nëse negociatat vazhdojnë me ritmin e tyre aktual, megjithëse ai vuri në dukje se “ka tre gjëra që janë përtej aftësisë njerëzore për të planifikuar: Zoti, seksi dhe BE-ja”.
Një raport i nëntorit nga zyrtarët e BE-së tha se Shqipëria kishte “treguar njëfarë progresi”, por se “korrupsioni mbeti…”. Kjo ka krijuar një lloj enigme për zotin Rama, megjithëse ai është shmangur nga skandalet.

Ndërsa shprehu krenari për punën e njësisë së prokurorisë për të frenuar korrupsionin, ai tha gjithashtu se hetimet e saj në vitet e fundit kishin kontribuar në rritjen e normave të paraburgimit në Shqipëri, të cilat janë ndër më të lartat në Evropë. “Ne duhet të bëjmë gjithçka për të mbështetur këtë institucion”, tha z. Rama. “Në të njëjtën kohë, duhet të jemi të vetëdijshëm se ky institucion duhet të garantojë jo vetëm që vepron në mënyrë të pavarur, por edhe që vepron profesionalisht.”. Zyrtarët në njësinë speciale të hetimit nuk pranuan të komentojnë. Por statistikat e saj treguan se rastet e korrupsionit publik nuk janë një komponent i rëndësishëm i paraburgimeve. Raporti vjetor i njësisë për hetimet për vitin 2024, të dhënat më të fundit në dispozicion, sugjeruan se rastet e saj të korrupsionit përbënin vetëm rreth 14 nga gati 2,800 personat që u ndaluan para gjyqit atë vit. Rasti kundër znj. Balluku, për keqpërdorim të fondeve shtetërore në projekte të mëdha infrastrukturore, është bërë një dhimbje koke e veçantë politike për z. Rama, i cili po përballet me kërkesa që asaj t’i hiqet imuniteti që i jepet si anëtare e Parlamentit, në mënyrë që akuzat kundër saj të mund të vazhdojnë. Ajo ka mohuar shkeljet.

Z. Rama nuk pranoi të komentonte, kur u pyet nëse e mbështeste heqjen e imunitetit të saj. As nuk pranoi të diskutonte kundërshtimin politik që është rritur me akuzat në rritje për korrupsion që muajin e kaluar nxitën protestuesit e armatosur me bomba shpërthyese të bënin thirrje qeverisë së tij të jepte dorëheqjen.

Nuk është e mundur të vlerësohet se sa Diella e ka ulur korrupsionin në Shqipëri, meqenëse sistemi është krijuar për ta parandaluar atë, jo për ta zbuluar.
Andi Hoxhaj, një ekspert i ligjit dhe Ballkanit Perëndimor në King’s College London, tha se Diella është mënyra se si zoti Rama mund t’i “thotë botës dhe Bashkimit Evropian se ‘Unë e kuptoj që ju jeni të shqetësuar për korrupsionin dhe do të përpiqem ta adresoj atë'”. Në një analizë të dhjetorit, ekspertët në Këshillin Gjerman për Marrëdhëniet me Jashtë thanë se ministri i inteligjencës artificiale kishte rritur “efikasitetin dhe paanshmërinë e vendimeve të prokurimit publik të marra nga qeveria”. Por në përgjithësi, ata arritën në përfundimin se rekordi i Shqipërisë në përmbushjen e standardeve të BE-së për luftimin e korrupsionit, veçanërisht në dhënien e kontratave të ndërtimit dhe turizmit, mbetet “problematik”.

Fakti që zhvilluesit e Diella-s janë akuzuar vetë për korrupsion ka ngritur pyetje nëse një ministër i krijuar nga inteligjenca artificiale mund të programohet për të anashkaluar prova të caktuara të korrupsionit, ose për t’u furnizuar me të dhëna të pabesueshme për ta zbuluar atë. Dr. Hoxhaj tha se “vetëm koha do ta tregojë”, por vuri në dukje se qeveria nuk ishte përpjekur të ndërhynte në hetimin ndaj agjencisë që drejton Diellën. “E kuptoj skepticizmin”, tha ai. “Ka shumë dyshime. Por fakti që u zbulua, jo u fsheh, tregon se ata po e pranojnë se korrupsioni është një problem dhe duhet të parandalohet në të ardhmen”. Kështu thotë se e sheh edhe zoti Rama. “Vendi po përpiqet të luftojë korrupsionin, me të gjitha të metat, me të gjitha problemet, me të gjitha mangësitë, me të gjitha dëmet”, tha ai. “Pra, kjo është mirë”.