Prof. Asoc. Dr. Elsa Skënderi

Nuk ka rëndësi se çfarë beson a ku je rritur, “Hyria” e Kamel Daoud (2025, Botimet “Buzuku”), ka për të ta hapur një vrimë në fyt, si të Agimes, rrëfimtares së romanit. Ky libër ka për të të memecëruar në rrekjen për ta gjetur zërin – të vërtetën, atë që përpiqet të mbulohet e t’iu përvidhet që të gjithëve, fajtorëve e viktimave të Luftës Civile egërshane të Algjerisë, gjatë viteve ‘90.

Agimja (Faxhr) është 26-vjeçarja që rron me vragën e pashlyeshme të makabritetit të kësaj lufte. Ajo është shfytyruar, sepse kur ishte pesë vjeçe terroristët e kanë prerë në fyt për ta vrarë, atë të motrën, të ëmën e të atin. E gjithë familja i është shuar në këtë masakër, ndërsa ajo vetë i ka mbijetuar vdekjes falë Hatixhes, gruas që e gjeti të therur në spital, u kujdes për të dhe mandej e birësoi.

Në portretin e Agimes ka mbetur gjurma e qepjeve në lëkurë, nga fyti drejt mjekrës, si një buzëqeshje e madhe e hidhur pelin. Ndërsa në fyt, ajo ka një tub të dukshëm, me anë të të cilit i jashtëson ata pak tinguj që i nxjerr prej laringut, të mbetur pa korda zanore. Tubi në fyt, memecëria dhe buzëqeshja e “zvargur” prej qepjeve janë dëshmi të pakundërshtueshme e terrorit të përjetuar. Vetëm ditën që Agimes i është masakruar familja, mu si delet janë flijuar edhe një mijë njerëz të tjerë.

Por, gati dy dekada më vonë, shifrat e të flijuarve shkojnë e mbulohen me shoshë. Dëshmitë fshihen. Rrëfimet fashiten. Autoriteti religjioz e politik i vendit tanimë nuk pranon asgjë që mund të nxisë “përçarjen” mes njerëzve të të njëjtit popull.

“Ata vërtet janë treguar të aftë të varrosin një luftë të tërë, me 200 000 të vdekur dhe dhjetë vjet duke e marrë njëri-tjetrin për dele dhe për profetë […]” (f.73). Me anë të një ligji amnistues, kërkohet të heshtet për hir të unitetit kombëtar. Lufta Civile nuk bën të kujtohet. Ajo e kanos paqen sipërfaqësore, e kërcënon rendin e gënjeshtërt, thurur e shthurur nga burrat, prej sa e sa kohësh.

Ky lloj rendi vlen të zbërthehet me anë të konceptit të rendit simbolik, përvijuar nga psikanalisti francez Jacques  Lacan. Një grua e mbetur memece, nuk mundet të depërtojë në rendin simbolik të kësaj shoqërie si individualitet. Në të çdo gjë frymon në përputhje me dogmën fetare që i shtyp gratë, thuajse i urren ato tokësoret, ndërsa burrat i mëkon me dashuri veç për hyritë e botës së përtejme.

Agimja është dyfish e përjashtuar nga rendi simbolik i vendit të saj. Një herë prej pamundësisë fizike dhe një herë tjetër prej ndryshimeve esenciale në mendësi. Andaj, rendit simbolik, që ka trajtën e një thurime të tenjur shenjash, Agimja mund t’i qaset veç nëpërmjet gjuhës së jashtme.

Në të vërtetë, në roman dikotomia gjuhë e brendshme – gjuhë e jashtme është ndër motivet qendrore, që vlejnë për ta përkapur pikërisht këtë përjashtim nga rendi simbolik i shoqërisë.

Shoqëri kjo që, nga njëra anë, do të qëndrojë e përbashkuar, duke e mitizuar luftën me armikun e jashtëm (Francën), dhe, nga ana tjetër, nuk pranon t’i vënë as emër, as shifra, as pllakate përkujtimore Luftës së brendshme Civile, me burim ekstremizmin islamik. Si e si që të mos e tregojë me gisht armikun e brendshëm, që ia ka vrarë e ka prerë një pjesë të vetvetes. Si e si ta heshtë të vërtetën!

Agimja e konsideron veten libër – artefakt kujtese, dëshmi dhe fatum bashkë. Por gjuha e saj e brendshme nuk po rrëfen vetëm për ne lexuesit. Ajo rrëfen për bijën e saj të vogël, që sapo i ka mbirë në bark, si fryt i një akti pa ndonjë dashuri të përvijuar me qartësi. Njerëz të kapërthyer në zhgjëndrrën e makabritetit nuk mund të dashurojnë, sa kohë që vetëm duan t’i ikin vetes dhe realitetit të tyre të rëndë.

Por si mundet një grua gjysmë e vdekur të sjellë në jetë një vajzë; aty, në vendin ku çdo të premte predikohet mënia ndaj grave, sidomos nëse ndodh që këto të fundit ta ngrenë zërin dhe vënë sadopak në diskutim mësimet morale e religjioze. Sipas këtyre mësimeve, sistematikisht për t’u flijuar është gruaja, njëjtë si delet!

“Ti as e kupton ferrin që duhet kaluar kur lindim grua në këtë vend dhe nuk kemi një baba për t’ua kundërvënë burrave dhe kur jemi një fëmijë e braktisur. […]

Hyritë zotërojnë një vend të tyrin (në qiell) dhe ne, në fund të shkallëve, jemi të ngecura këtu, në këtë jetë, në Algjeri. Edeni është pa dyshim atdheu ynë i humbur, i të gjitha grave! Kjo është arsyeja që burrat e kanë me ne. Kjo e shpjegon mërinë e meshkujve, vrasjet, shaminë, pështymat. Një histori xhelozie mashkullore, e gjithë kjo. Më kupton?” (f. 83)

Agimja është e zënë në kurthin e mëdyshjes për ta dështuar (me tri pilula) fetusin, Hyrinë e saj të vogël, lulen e saj të mishit, pilivesën e saj pa flatra, trohën e saj. Më e udhës duket që sa pa ardhur në jetë, ta kthejë mbrapsht në gjethnajën e parajsës bijën e saj të palindur. Kjo botë tokësore nuk bën për një vajzë pa baba e për një familje pa burra.

Por ajo vendos të mos ia japë lamtumirën “perlës që ka në bark” pa ia rrëfyer gjithë historinë e vet. Pa e çuar te e vërteta që nuk pranohet dot haptazi. Andaj, vendos që, pas 21 vitesh, të udhëtojë drejt fshatit të saj të lindjes, ku ia kanë masakruar familjen asaj dhe shumë të tjerëve.

Në këtë udhëtim, që do të ndajë fatin jetësor të fetusit të sapongjizur, rrëfimi bëhet polifonik. Zërit të saj të brendshëm, veç për veshin e së bijës ende të palindur, i bashkohen dhe zërat e dëshmitë e të tjerëve, që kanë humbur një pjesë të esencës së tyre humane prej asaj lufte civile të kobshme.

Në heshtje qëndron Hanani, punëtorja e floktores së Agimes, që prej trishtimit nuk flet më. Ajo “gjendet gjetkë, e mbyllur në vetvete prej vitesh”, duke e refuzuar, po ashtu, rendin simbolik të rrjetëzuar prej burrash, gjithaq të humbur. Mungesa e të folurit është një tjetër jehonë e polifonisë rrëfimtare të dhimbjes. Ajo është e pranishme edhe kur kordat zanore nuk janë a nuk munden që ta zëshmojnë.

Po ashtu, i heshtur e fjalëpak është edhe Mimuni, babai peshkatar i hyrisë së vogël. Burri, të cilin Agimja e lejon t’ia shohë e t’ia dojë barkun e tatuazhet intime të trupit, për të qëndruar tekembramja si gjurmë gjenetike brenda saj. Ky burrë, i mbetur pa asgjë, të vetmen shenjë identitare ka llagapin “e kopilit”, në fakt, pa qenë asfare i tillë. Atij i ka rënë thjesht të jetë i biri fatzi i një babai, ushtarak, të cilit ia prenë kokën, një muaj pas martese.

Mimuni nuk ka asnjë pasuri, asgjë që ta mbajë lidhur me vendin ku i çon ditët. I ka mbetur veç një foto e funeralit të të atit, ëndrra për t’u larguar me not drejt Spanjës dhe rrëfimi i së ëmës, Zehrasë. Ai bëhet edhe zëri i atij rrëfimi, po ashtu, të llahtarshëm.

Më i zëshmi nga të gjithë, i dëshpëruar për ta thënë gjithkund çfarë ka ngjarë, është Aisa Gerdi, librari, që s’di shkrim e këndim, por zotëron dhuntinë e kujtesës. Dhunti që në një vend ku harresa është shpëtim, është sa dënim i përjetshëm aq edhe mallkim. Emiri, që ia ka vrarë familjen Aisas, e ka gjymtuar atë nga këmba dhe njëri sy. Por e ka lënë të jetojë vetëm e vetëm që t’iu tregojë të gjithëve për tmerret që ai dhe mëkëmbësit e tij kanë bërë, në emër të xhihadit.

Porse tani, pas amnistisë, askush nuk do t’i pranojë më historitë që Aisa rrëfen. Ai endet rrugëve për të shpërndarë libra, në kërkim të provave për gjithë sa di e ka parë dhe, sapo t’i thuash një shifër, ai ta rrëfen fill një kronikë makabre të vrasjeve gjatë Luftës Civile. Secila datë e ka së paku një kob për t’u rrëfyer.

“Asokohe, motra ime, historitë e masakrave ishin të vërteta. Më jep një shifër!

-Gjashtë.

-6 janar 1997. Masakra e banorëve të qytezës së Ulishtave në Duaduda (Tipaza). Bilanci: 31 të vdekur. Mes viktimave 3 fëmijë e 6 gra. Një shifër tjetër?” (f.)

“E di përse i mbart këto histori unë. Di plot shifra që janë si mermer i ngulur në tokën e një varreze. Më jep dhe një shifër tjetër, të lutem! Shpejt!

(E pështirosur dhe e vrerosur, i them: ‘31’. Shifra ime e jetës)

-31? 31 dhjetor 1998. Tre djem 9, 6, dhe 3 vjeç dhe motra e tyre vetëm 22 muajshe mbetën të therur, ndërsa nëna e tyre merret peng dhe vritet në fshatin e Xhebaberës, ndërmjet Hamam Rigasë dhe Haxhutit.” (f. 188)

Rrëfimit polifonik të dhimbjes i bashkohet edhe zëri i Hamrasë, e quajtur terroriste, sepse pasi terroristët e rrëmbejnë prej familjes në moshë 18-vjeçare, e martojnë me përdhunë me njërin prej xhihadistëve, i cili e lë shtatzanë. Fëmija i vdes.

Mbetet sërish shtatzanë me një fatkeq, të cilin e vrasin në kamp. Ajo për t’u hakmarrë vë bombat dhe e shfaros të gjithë kampin. Përpiqet të largohet dhe i bie që ta lindë të bijën në mes të katër udhëve. Nuk shpëton dot kurrë nga përndjekja dhe as nga llagapi “terroriste”. Grave ky llagap s’ka se si t’iu shlyhet lehtë, ndryshe nga sa ndodh me burrat.

“Ajo që dua të them motra ime, është se kjo punë është ndryshe për burrat. Ata, kur dolën nga mali pas ligjit të “Pajtimit” siç thonë ata, iu ofruan hurma, qumësht e pensione; por vejushat si unë i lanë në natën e dikurshme, e nuk na shoqëruan në dritën e ditës. Ne, gratë terroriste, jemi gjithmonë nëpër male duke ngordhur urie, të fshehura nëpër shpella ose nën xharre.

Ne jemi turpi i kësaj lufte. Terroristët burra na e kanë marrë virgjërinë, nderin, rininë dhe kur dolën nga shkorretet, na vodhën zanatin dhe shfajësimet: që të gjithë e deklaruan veten “kuzhinierë”. U bënë siç i sheh dhe vetë: të pastër, të buzëqeshur, të shëndoshë: mund të ecin në rrugë, të falen e të grinden nëse do hamë gomar apo dele. Po ne gratë? Jemi terroriste të përjetshme, përgjithmonë. Nuk duan as të na varrosin, as të na zhvarrosin”. (f. 309-310).

Kësisoj, zërat kapin përdore jehun e dhimbjes së njëri-tjetrit, kërkojnë përdëllim te dëshmia. Agimja sakaq në fshatin e lindjes, në përpjekje për të gjetur një shenjë, nga e motra 8-vjeçare, për të cilën ka një brengë faji se ka vdekur në vend të saj. Shenja që do t’i vijë prej së motrës së vdekur do ta ndihmojë të vendosë nëse duhet ta vazhdojë jetën apo të shkojë me gjithë Hyrinë e barkut të saj, drejt vdekjes.

Dhe shenja është jetë.

E bija e Agimes, hyria e vogël, Kaltumi, vjen në jetë. “Është emri i një këngëtareje të madhe egjiptiane, një zë. Kaltumi belbëzon dhe çdo belbëzim i saj më risjell te vetja, më ringjall. Zëri im është aty, jashtë meje dhe në mua.” (f.378)

Romani mbyllet me një grishje për të numëruar yjet, porse jehu i zërave të një libri të tillë nuk të hiqet nga mendja.

Përpos fabulës tronditëse, ajo që të bën përshtypje në këtë roman është edhe aftësia që dëshmon shkrimtari algjerian Kamel Daoud për të shkruar nga perspektiva e gruas. Për rrëfimin me të njëjtin sensibilitet si të gjinisë së kundërt lipset diç përtej perceptimit të përciptë e të cekët.

Të rrokësh e të fjalësosh shprehitë emocionale, motivet intime, ndjeshmërinë shqisore të një gruaje, si t’i kishe përjetuar ti vetë të njëjtat, është pa dyshim një aftësi që e shquan shkrimtarin e madh nga shkrimtari i rëndomtë. Këtë sprovë Daoud-i e kapërcen krejt natyrshëm.

Tek e lexon romanin e tij, pikas një lloj feminizmi jo si skemë a parullë që rreket të shesë një kauzë social-politike, por si dashuri për gruan, si bashkëvuajtje e njëmendtë për shtypjen historike ndaj saj. Ky lloj feminizmi në letërsi blatohet, më së pari, si një frymë e kërkesë për humanizëm.

“Hyria” është roman i shkëlqyer edhe prej rrëfimit dhe gjuhës shumë të pasur, që pashmangshëm ta nëpërmend figuracionin e stolisur të letërsisë së Lindjes, ndonëse i shkruar në frëngjisht. Përkthyesi i romanit në shqip, Urim Nerguti, i sprovuar në rrjedhë të kohës dhe të veprave madhore të letërsisë frënge (sjellë me devocion nga shtëpia botuese “Buzuku”), ka arritur ta përthyejë mjeshtërisht këtë larushi gjuhësore në shqipe, pa e murrëtyer pasurinë gjuhësore të romanit.

Leximi të nxjerr para syve një rudinë magjepsëse metaforash, që shërbejnë për ta konceptualizuar tmerrin, makabren, dhimbjen, vragën, duke të bërë ta përjetosh edhe ti gjymtimin e traumën e përjashtimit nga rendi simbolik, në saje të gjuhës së brendshme të rrëfimtares.

Në fakt, mëtimi për të përjetuar edhe të tmerrshmen e tragjiken është thelb i përvojës estetike letrare. Çështja se pse ndodh që lexuesi/audienca t’iu jepet shfaqjeve të tilla, bën pjesë në ato tema që Aristoteli i ka shestuar që në krye të herës. Sado tragjike të jetë ndodhia e rrëfyer, sado grafik tmerri i përshkruar, lexuesi priret t’i jepet tragjizmit në mëtimin e tij estetik që shpie te katharsis-i.

Shkrimi i një vepre të tillë, që e ndërthur historinë, kritikën sociale, mësimin etik dhe katharsis-in, shënon një arritje të rrallë narrative, duke e bërë Kamel Daoud-in shkrimtar të prerjes dhe të përmasave të nobelistëve në letërsi.

Falë të tillëve, letërsia i ka bërë të pashlyeshme ngjarjet historike, pasi e ka ngritur tmerrin dhe dhimbjen në art, duke sendërtuar një tjetër rend simbolik, të mëlcuar me gjuhën e brendshme të shpirtit.