Në 30 janar, mes një auditori që kishte mbushur si rrallë ndonjëherë sallën e konferencave të Institutit Albanologjik të Prishtinës, u prezantua libri Klithma, e autores Alketa Gashi Fazliu, shkrimtare, publiciste, moderatore televizive e mirënjohur. Dhe nënë e tre fëmijëve. Sidomos në këtë cilësi të fundit, ajo ja kushton këtë libër të mbushur me dhimbje e shpresa fëmijve, të gjithë fëmijve të Kosovës, të cilët në vitet 1998-1999 u bënë edhe ata pjesë në tributin e gjakut e të dhimbjeve që u desh për t’u fituar liria. Libri i zgjon lexuesit ndjenja të përzjera: nga njëra anë trishtim, dhimbje e dashuri për fund për viktimat e dhunës serbe, që në këtë rast janë fëmijë shqiptarë në moshë të njomë.
Nga ana tjetër, përçmim e urrejtje për ata burra me uniformë, të verbuar nga fanatizmi, që konsideronin vepër të mirë të prisnin jetët e të tjerëve, të shqiptarëve, pa kursyer as fëmijët. Janë tetë tregime, ku autorja Alketa Gashi Fazliu, me besnikëri e ftohtësi prej historiani e me mjeshtëri e ndjeshmëri prej shkrimtari e prej nëne, rrëfen tetë histori fëmijësh, që fundi i luftës i gjeti të gjymtuar fizikisht e të tronditur shpirtërisht e psikologjikisht nga predhat e nga minat e ushtrisë serbe. Një prej tyre është Ganimete Latifi Abazi, atë kohë 12 vjeç. Të shtunën e 13 marsit 1999 ajo bashkë me nënën dhe vëllain kishin dalë në tregun e Mitrovicës, kur një predhë serbe e lëshuar enkas mbi turmën shkaktoi një plojë të vërtetë, 100 të plagosur e mes tyre edhe të vdekur. Kur erdhi në vete, Ganimenti i vogël e gjeti veten në spital, me një këmbë të amputuar e dy gishta të dorës së djathtë të këputur.
Kishin filluar bombardimet e NATO-s mbi Jugosllavinë e Milosheviçit e lufta ishte në kulmin e saj. Po ashtu edhe urrejtja, që ushtarakë, civilë e mjekë serbë të spitalit të Mitrovicës nuk hezitonin ta derdhnin edhe mbi vogëlushen e gjymtuar shqiptare. E kthyen në shtëpi. Gjyshi preu një degë të lajthisë, me lulet e së cilës Ganimeti çdo pranverë thurrte kurora. Kësaj radhe, mes lotësh e dënesash, me drurin e lajthisë gjyshi punoi patericat e mbesës. Çdo ditë, prindërit e shoqëronin në Vërnicë, në shtabin e UÇK-së, ku nën kujdesin e vazhdueshëm të Dr. Bajram Rexhepit, më vonë kryeministër i Kosovës së lirë, ju mbyllën plagët e filloi të rekuperojë shëndetin.
A. B. ishte 6 vjeç e motra e tij K. B. vetëm 4, kur në 30 janar 1999 një predhë e lëshuar nga një tank i ushtrisë serbe plasi mu në oborr të shtëpisë, duke u ndryshuar jetën. Mbijetuan, por sot, në vend të këmbës së djathtë ai mban një protezë. Kurse ajo, motra, sot 30 vjeç, është gjithnjë e bukur, me të njëjtët flokë të artë, me të njëjtët sy blu. Ah, jo. Me vetëm njerin sy blu. Tjetrin ja mori predha e serbit, në çastin kur vëllai i saj humbi këmbën.
Burim Përteshit nga fshati Duhël i Suharekës, ja arrestuan babanë gjatë ofensivës së parë të verës 1998. E mbyllën në burgun e Prokupljes, në Serbi, prej nga doli vetëm në maj 2001, pasi lufta kishte dy vjet që kishte mbaruar. Burimi, tre motrat e dy vëllezërit, mbetën vetëm me të ëmën, por familjen e mori në ngarkim axha. Muaj të tërë duke ikur nga mali në mal, nga fshati në fshat për t’i shpëtuar ndjekjes së trupave serbe. Në fshatin Dragaçinë i zunë. Veçuan mënjanë gratë e fëmijët dhe morën me vete burrat. Këta, 10 vetë, u gjetën pas disa ditësh të mbytur në një pus 25 m. të thellë. Mbi ta ishte hedhur një masë e madhe gurësh e hekurishtesh, që askush të mundëte të dilte nga ai ferr.
Fëmijët i mbyllën në shkollën e fshatit e i lanë aty tre ditë pa ngrënë e pa pirë. Jashtë saj parkuan kamionë ushtarakë e mjete të blinduara. Serbët shpresonin se avionët e NATO-s do e identifikonin shkollën si një vendqëndrim ushtarak serb, e do ta bombardonin. Kështu edhe fëmijët do vriteshin, edhe NATO do humbte faqen. Por kjo s’ndodhi. Burimi dhe fëmijët e tjerë të familjes Përteshi u kthyen në shtëpi, në Duhël. Aty, duke luajtur (e mallkuara lojë!) Burimi ra në një minë, që serbët e kishin vendosur mu në oborr të shtëpisë para se të largoheshin. Ishte 19 qershori i vitit 1999. E çuan urgjent në spitalin e Prizrenit, ku ekipi i mjekëve, i drejtuar nga Dr. Ismet Baskoci u detyrua t’i amputonin këmbën e coptuar nga shpërthimi. Por jeta vazhdonte, tashmë në liri. Në shtator Burimi filloi të shkojë plot dëshirë në shkollë. Me patericat e tij bënte 2,5 km. për të mbërritur aty. Një ditë, disa mjekë ushtarakë gjermanë i dhanë zemër e i thanë se ata do t’ja bënin këmbën edhe më të mirë se ajo që kishte. I gjori djalë, mendoi se do i dilte një këmbë e re. E çuan në Austri, ku mjekët i dhanë një katalog me modele protezash e i treguan atë që ishte zgjedhur për të. Djali hodhi vështrimin nga e ëma dhe i zhgënjyer pëshpërit: “por kjo qenka një këmbë kukulle, moj nanë”!
Edhe më rëndë se Burim Përteshi e pësoi tetëvjeçari Altin Kelmendi nga Balinca e Malishevës. Edhe ai nga një minë serbe. Edhe ai duke luajtur me shokë në një nga ditët e para të lirisë. Por ai i humbi të dy këmbët. E po ashtu Rifadia. Rifadie Halili Ramiqi nga Verbani i Vitisë. Ra në minën serbe. U përmend disa orë pasi doli nga salla e operacionit. E ndjeu se diçka i mungonte. Nëna, me lot në sy hyri e para dhe u turr ta përqafonte. Rifadia, e ngrirë si statujë mermeri, mundi vetëm të thotë: “Nanë s’kam kambë ma”. Dhe nana u këput në vend, siç një trup i vdekur këputet.
Rrëfimi i shkrimtares Alketa Gashi Fazliu zhvillohet, faqe pas faqe, mes emocioneve por edhe kundërthënieve të forta. Në mënyrë të pashmangshme aty shfaqet “serbi i keq”. Ai, që me uniformë ushtaraku apo me përparëse mjeku, kthehet në një instrument të ideologjisë së urrejtjes e të asgjesimit të shqiptarëve, qofshin këta burra apo gra, qofshin të rritur apo fëmijë. Alketa nuk ka munguar të përcjellë tek lexuesi edhe episode, të mbledhura prej saj nga vetë fëmijët e gjymtuar, të cilat, në atë atmosferë lufte të viteve 1998-1999, na njohin edhe me ndonjë serb ndryshe. I tillë qe në spitalin e Mitrovicës, të zbrazur nga mjekët shqiptarë, Dr. Saviç, i cili i premtoi Ganimetes së vogël të gjymtuar nga njëra këmbë e pa asnjë kontakt me të vetët, se kur të dilte nga spitali ai do ta merrte të jetonte pranë familjes së tij. Apo edhe rasti i fshatit Dragaçin të Suharekës, ku serbët veçuan e izoluan në një shtëpi gra e vajza të fshatit.
Njëri prej ushtarëve serbë ju afrua fëmijve që ishin grumbulluar aty afër dhe i këshilloi me zë të ulët, që sapo të shihnin të hynin në atë shtëpi ushtarë, të ulurinin sa të mundnin. Vite më vonë ata fëmijë e kishin kuptuar, se “ushtari i mirë serb” shpresonte që nga klithmat e tyre në vend do të shkonte ndonjë komandant ushtarak, i cili do detyrohej ta ndërpriste fushatën e përdhunimeve. Për fat të keq, raste si këto ishin të pakta.
Historitë e treguara nga shkrimtarja Alketa Gashi Fazliu janë vërtet të dhimbshme e të trishtuara. Dhe s’ka si të jetë ndryshe, ku viktima të dhunës janë fëmijtë. Megjithatë, duke depërtuar thellë në shpirtrat e plagosur të “fëmijëve të luftës”, autorja ka gjetur tek ata edhe nota të fuqishme jete e shprese. Ndërsa flet për nëna që vuajnë e, në vetmi, derdhin lor për fatin e keq të fëmijve të tyre, Alketa tregon se si këta thurrnin ëndrra për të ardhmen. Të gjithë personazhet e vegjël të tregimeve të Alketës mezi ç’presin të shërojnë plagët e të shkojnë përsëri në shkollë, të takojnë shokët e shoqet e klasës, mësuesit. I sapodalë nga spitali dhe ende pa protezë, Burimi i vogël rrëmbente patericat dhe merrte rrugën e mundimshme drejt shkollës, që ishte dy kilometra e gjysëm larg shtëpisë. Ashtu edhe Altini në verën e vitit 1998, në kohën e ofensivës së ushtrisë serbe në Kosovë.
“Luftë e tmerr gjithandej, e ne shkonim në mësim”, i tregonte ai vite më vonë autores së librit “Klithma”. Në korrik 1998, Atifete Gashi u godit rëndë nga një predhë e artilerisë serbe. Rrezikonte të mbeste e paralizuar nga mesi e poshtë, për gjithë jetën. Ishte vetëm 9 vjeç, e megjithatë, si të ishte një grua e rritur, atyre që shprehnin keqardhje e mëshirë për gjendjen e saj, u thonte, se “ëndërronte të jetonte bukur, edhe pse e përgjysmuar”. Ajo e të tjerë nga ky grup nxënësish të veçantë, dëshironin t’i vijonin studimet dhe arrinin deri ta shihnin veten inxhinjer, komandant, mjek, sidomos mjek. Ndonjëri prej tyre, si K. B. ja arriti. Ajo u bë mjeke e dalluar dhe ndërkohë kishte gjetur edhe shokun e zemrës. Ndërkohë, vëllai i saj, A. B., ishte martuar e ishte bërë me fëmijë. Por dikush tjetër nuk mundi t’i realizojë ëndrrat e tij të jetës. Pati edhe nga ata që u thyen nga moskujdesi i shoqërisë dhe i autoriteteve.
Libri i Alketa Gashi Fazliut është një histori me tetë akte e dhimbjes së dhimbjeve, të qëmtuar e të treguar me shumë ndjenjë, stil e art. Me këtë vepër, njëherësh dokumentare e letrare, Alketa shkund kujtesën e fjetur të bashkëkohësve, të ne të gjithëve, që ndonjëherë përkundemi përtacisht në litaninë e motos “carpe diem” (jeto të sotmen)! Dhe harrojmë të djeshmen. Libri “Klithma”, për nga vërtetësia, humanizmi dhe fuqia shprehëse është pasqyrimi në letër i një ankthi dhe i një dhimbjeje njerëzore sublime, që piktori i madh norvegjez Edvard Munch e kishte hedhur në vitin 1893 në telajo. Edhe ai, e kishte quajtur veprën e tij “Klithma” (The Scream).
Ky asociacion mes Klithmës së Munch dhe Klithmës së shkrimtares, publicistes e moderatores televizive A. Gashi Fazliu më erdhi vetvetiu në mend ndërsa miqtë e mi të vjetër, Dr. Flora Brovina, Irakli Koçollari, Aleksandër Çipa e të tjerë studjues, çdonjeri prej tyre aktor i asaj sfide të madhe kombëtare të viteve 1998-1999, u ngritën për të shprehur konsideratat për atë vepër tronditëse me subjekt fëmijët e gjymtuar të luftës së Kosovës. Libri i Alketës dhe fjalët e tyre më sollën edhe mua imazhet e masakrës së përbindëshme të kryer nga trupat serbe mbi banorët civilë të fshatit Reçak, në 15 janar 1999. Ajo plojë, ndryshe nga shumë të tjera, u përjetua direkt nëpërmjet valëve televizive dhe për rrjedhojë tronditi ndërgjegjen civile e njerëzore të çdo qytetari e të çdo kancelerie në të katër anët e globit.
Mu kujtua ambasadori William Walker, shef i misionit të OSBE, duke përshkuar me hap të gjatë dhe fytyrë të rreptë deri të egërsuar “luginën e vdekjes”, në kodrën mbi fshatin Reçak, ku zgjatej vargu i trupave pa jetë banorëve civilë të masakruar nga forcat e milicisë e të ushtrisë serbe. E pas tij çapitej një adoleshent, që ndalej pothuaj tek çdonjera kufomë, duke vënë duart në kokë e duke klithur: “kuku nana”, “kuku baba”, “kuku vllau”, “kuku motra”, “kuku axha”…
Në vitin 2016, rrugës për Ferizaj, bashkë me disa miq, u kthyem tek Vorrezat e Dëshmorëve të Reçakut. E përjetuam për herë të dytë atë takim të kobshëm me historinë. Kësaj here jo nga valët televizive. Pyetëm se ç’bëhej me djaloshin tragjik të Reçakut, që në 15 janar të vitit 1999 klithte “kuku nana……”. Na thanë se jetonte, por ndërkohë kishte humbur edhe të vetmin vëlla që i kishte mbetur nga familja e tij e shuar.
Vinte çdo ditë në vorreza, dhe si dikur rreth kufomave, tani sillej rreth varreve të tyre, por në heshtje. Nuk kishte më as fuqi e as zë për t’ja dhënë kujës. Nuk kishte më lot për të derdhur. E kërkuam dhe e takuam atë djalë tragjik, që tani ishte bërë burrë. Nuk dinim ç’të bënim, nuk dinim ç’ti thonim asaj qënieje të plagosur. Mundëm vetëm t’i fërkonim shpatullat e t’i lëmonim kokën, si të ishte ai fëmija i 15 janarit të vitit 1999, që bariste e kujiste i llahtarisur mes kufomave që kishte lënë pas barbaria serbe.
