Dështimi i Kuvendit të Kosovës për të siguruar kuorumin e nevojshëm për nisjen e procedurës së zgjedhjes së presidentit, ka hapur një debat të gjerë mbi interpretimin e dispozitave kushtetuese dhe rolin e institucioneve në tejkalimin e krizës.

Në një bisedë në “Public Square”, Ditmir Bushati dhe juristi kosovar Yll Sadiku analizuan dilemat juridike që lidhen me afatet kushtetuese dhe pasojat që mund të ketë një bllokim institucional për Kosovën, si në planin e brendshëm ashtu edhe në atë ndërkombëtar.

Ditmir Bushati: Unë jam Ditmir Bushati. I ftuari im i sotëm është Ylli Sadiku, avokat nga Kosova, një njeri me eksperiencë në jetën institucionale por edhe në qarqet e avokatisë në Kosovë. Aktualisht pranë shkollës së drejtësisë në Universitetit të Harvardit. Yll, mirë se erdhë në Public Square!

Yll Sadiku: Shumë faleminderit Ditmir! Faleminderit për ftesën.

Ditmir Bushati: Siç mund të imagjinohet lehtësisht me Yllin dua që të bëjmë një diskutim rreth asaj çka po ndodh në Kosovë. Pra, jemi në një situatë ku Parlamenti i Kosovës, partitë kryesore dështuan për të gjeneruar kuorumin e nevojshëm për të iniciuar procedurën për zgjedhjen e Presidentit të Republikës.

Çfarë po ndodh në Kosovë Yll?

Yll Sadiku: Presidentes aktuale i përfundon mandati me datën 5 prill 2026. Në bazë të një dispozite kushtetuese, zgjedhja e Presidentit të ri duhet të bëhet 30 ditë para perfundimit të këtij mandati. E ky afat ishte me datën 5 mars 2026.

Sidoqoftë, kjo dispozitë kushtetuese përderisa na tregon një afat, nuk na tregon kurrfarë sanksione se çfarë ndodh nëse shkelet ky afat. Në këtë rast, ndonëse me datën 4 mars Kuvendi vendosi në rend dite dy emrat, dy kandidatë për presidentë dhe konsiderohet që dhe procedura ka filluar. Por, me datë 6 mars Presidentja Osmani dekretoi shpërbërjen e Kuvendit duke u bazuar pikërisht në këtë dispozitë. Por, në Kushtetutë ekziston edhe një dispozitë tejtër, e cila sqaron në tërësi mënyrën e zgjedhjes së Presidentit.

Sipas kësaj dispozite tjetër, zgjedhja e Presidentit mund të shkojë deri në tre raunde dhe duhet fillimisht me shumicë 2/3 në favor e pastaj edhe një shumicë e thjeshtë mund të përzgjedhë kandidatin në raundin e tretë.

Kjo procedurë duhet të përfundojë brenda 60 ditësh. Po ashtu e njëjta dispozitë parasheh shpërndarjen e Kuvendit si sanksion për dështimin e kësaj procedure. Tani ne jemi në një situatë kur këto dy norma kushtetuese, jo domsodoshmërisht janë në kundërshtim me veten, por gjithsesi e krijojnë një lloj paqartësie.

Tani, kemi aktorë politik që besojnë se shpërndarja e Kuvendit është e drejtë dhe në linjë me kërkesat kushtetuese. Kemi palën tjetër e cila mendon se kjo shpërndarje nuk është dashur të bëhet për shkak se është dashur të shterrohet afati prej 60 ditësh.

Në këtë situatë Lëvizja Vetvendosje me datë 9 Mars ka dërguar në Gjykatën Kushteteuse dekretin për shpërbërjen e Kuvendit të Republikës së Kosovës. Në atë kërkesë është kërkuar edhe vendosja e masës së përkohshme.

Ditmir Bushati: Mbaj mend që edhe zgjedhja e Presidentit Pacolli dikur, e Presidentes Jahjaga, e Presidentit Thaçi, në një mënyrë apo tjetër është shoqëruar me një lloj kontraversialiteti do thoja.

Qoftë nga mënyra sesi janë zgjedhur, qoftë edhe e presidentes aktuale. Mënyra si janë rreshtuar forcat politike. Ndërhyrja e faktorit ndërkombëtar sidomos të rasti i zonjës Jahjaga. Kësaj radhe me duket sikur faktori ndërkombëtar është i heshtur dhe po vëzhgon klasën politike në Kosovë. A ndani dhe ju këtë konstatim me mua?

Yll Sadiku: Po. Presidentja Jahjaga është rasti i vetëm që është zgjedhur në raundin e parë. Të gjithë presidentët e tjerë kanë shkuar deri në raundin e tretë. Përsa i takon faktorit ndërkombëtar, unë ndaj të njëjtin mendim. Nuk po shoh ndonjë interesim apo ndonjë përfshirje të paktën jo direkte për të gjetur një kandidat konsensual. Unë besoj se kjo në njërën anë po na tregon se partitë politike në Kosovë duhet të kenë një nivel maturie më të lartë dhe të gejnë një kandidat konsensual dhe të gjejnë një zgjidhje për të mos bllokuar institucionet pa qenë e nevojshme angazhimi i aktorëve ndërkombëtarë.

Prandaj, dhe unë besoj se pa angazhimin e aktorëve ndërkombëtarë, partitë politike do të japin zgjidhje kësaj çështjeje dhe do të gjejnë një kandidat konsensual, qoftë tani apo më vonë nga vendimi i Gjykatës Kushtetuese.

Ditmir Bushati: Sa shanse ka sipas jush që të kemi një president në përputhje me parashikimet kushtetuese të Kosovës?

Yll Sadiku: Unë besoj se përderisa ka kaluar afati prej 30 ditësh, gjithmonë do të ekzistojnë pretendime të partive politike se zgjedhja e presidentit nuk është bërë në linjë me kërkesat kushtetuese, por gjithsesi dhe në rast të ngritjes së një çështje të tillë pranë Gjykatës Kushtetuese, do të duhej të vendoste vetë gjykata. Ideale do të ishte që zgjedhja e presidentit të bëhej para afatit prej 30 ditësh dhe brenda procedurës që parashihet. Ideale do të ishte që tre raundet të kryheshin para afatit 30 ditë. Gjithsesi, unë besoj se jemi brenda një situatë paqartësie dhe tani Gjykata Kushtetuese do të duhej ta interpretonte Kushtetutën në linjë me qëllimin e saj.

Unë besoj se Kushtetuta e Republikës së Kosovës në asnjë moment nuk ka ndërmend bllokimin e institucioneve të Kosovës. Në këtë rast, qëllimi është zgjedhja e një presidenti. Por, sigurisht që edhe zgjedhja duhet të bëhet brenda përcaktimeve kushtetuese. Prandaj, për Gjykatën Kushtetuese besoj se pyetja kryesore do të jetë nëse me kalimin e afatit 30 ditor, me kalimin e 5 marsit a konsiderohet se janë shterrur të gjitha mjetet dhe metodat që partitë politike të gjejnë një kompromis për një kandidat për president?

Apo nëse me fillimin e procedurës e kemi afatin e ri prej 60 ditësh dhe u jep kohë partive politike që të zgjedhin kandidatin? Nëse vazhdohet me zgjedhje, atëherë, është shumë e mundur që Kosova pas datës 5 prill kur Presidentes Osmani i përfundon mandati dhe ushtruese e detyrës bëhet Kryetarja e Kuvendit, ne do të përfundojmë në një situatë ku kemi një Kuvend të shpërndarë, kemi një qeveri në detyrë dhe një president në detyrë.

Pra, institucionet kryesore shtetërore i kemi pa titullar që kanë mandate të plotë. E kjo besoj që ka shumë implikime. Si në Kosovë po ashtu dhe në arenën ndërkombëtare, e sidomos në kohët e fundit.

Ditmir Bushati: Po supozojmë skenarin tjetër që ju shtjelluat. Shkohet në zgjedhje të parakohshme. Në këto institucione që unë po i quaj institucione përfaqësuese në detyrë duke filluar nga Presidenti i Republikës duke qenë se pas 5 prillit përfundon mandati, e kështu me radhë.

Parlamenti i ri nga leximi që unë i bëj Kushtetutës së Kosovës, kurdo që ai të konstituohet do duhet që ‘ti nënshtrohet të njëjtës llogjikë numrash në Kosovë. Leximi im është që kjo lloj formule është nxitje për kompromis politik mes palëve kryesore. A e sheh të mundshme që të ketë një rikonfigurim totalisht ndryshe parlamenti i ri?

Pra, që shumica të ketë edhe më shumë vota, apo që pakica jo vetëm të bëhet shumicë por dhe të ketë një numër votash që të zgjëdhë presidentin? Apo thjeshtë është një rrugë edhe më e gjatë për të shkuar të konsensusi që s’ke nga t’ia mbash?

Yll Sadiku: Unë po besoj se në fakt kjo është brenga kryesore e qytetarëve të Republikës së Kosovës. Dhe nëse shkojmë në zgjedhje të reja nuk ka asnjë garanci që nuk do të përfundojmë në situatën identike në të cilën jemi.

Për shkak të peshës që ka roli i presidentit dhe Kushtetuta parasheh një shumicë prej 2/3, unë nuk shoh ndonjë mundësi që do të arrihet nga ndonjë parti e vetme politike. Pra, ne përsëri do të përfundojmë në situatën ku partitë politike duhet të ulen, duhet të diskutojnë dhe duhet që të vinë me një kandidat të përbashkët, me një kandidat që vjen nga një marrëveshje politike për t’u zgjedhur president. Ne përsëri duhet të vijmë në këtë situatë. Nëse kjo ka qenë e pashmangshme, atëherë besoj se frustrimi me të drejtë i qytetarëve të Republikës së Kosovës ka qenë, pse të krijohen kriza të reja, vetëm për të ardhur në përfundimin e njëjtë.

Qëllimi i përfaqësuesve tanë duhet të jetë që të shmangë krizat, jo të krijojnë të reja. Unë besoj se dhe nëse shkojmë në zgjedhje të reja, i bie që qytetarët e Republikës së Kosovës do të kenë shansin edhe njëherë që të mbështesin kandidatët e tyre, të ndryshojnë votën e tyre nëse kanë për ta ndryshuar, por, në sistemin që kemi ne është pothuajse e pamundur që një parti politike të arrijë shumicën prej 2/3-ve dhe kompromisi është i domosdoshëm. Qëllimi i Kushtetutës është pikërisht nxitja e këtij lloj kompromisi. Besoj se zgjedhjet e reja vetëm sa do ta zgjasin këtë krizë dhe do të kishim pasoja dhe më të mëdha në të ardhmen.

Ditmir Bushati: Si jurist, si e sheh tendencën e klasës politike që në fakt nuk është vetëm në Kosovë por është dhe në Shqipëri, për të pasuar topin apo për të gjetur zgjidhje në instancat kushtetuese apo ligjore, siç është rasti në fjalë në Gjykatën Kushtetuese për të tilla çështje. Në rast se i referohemi zgjedhjes së presidentit ka një grup dispozitash në Kushtetutën e Kosovës dhe më rezulton se Gjykata Kushtetuese e Kosovës është vënë në lëvizje duke imponuar përmes vendimmarrjes së saj mënyrën sesi votohet. Pra, duke qartësuar kuorumin dhe prezencën në sallë dhe mënyrën si duhet të votojnë deputetët. A mos jemi në situatën kur ka një paaftësi për të gjetur kompromis dhe lojërat politike tentojnë që të zgjidhen përmes një formule kushtetuese? Në fakt Gjykatat Kushtetuese kur vendosen në presionin e politikës dhe opinionit publik i ngatërrojnë edhe më keq punët, për ta thënë troç.

Yll Sadiku: Një nga qëllimet e vendimeve të Gjykatës Kushtetuese është edhe interpretimi i Kushtetutës. Me atë interpretim, shumë shpesh gjykata dhe sidomos kjo e jona krijon dhe norma të reja kushtetuese. Me krijimin e normave kushtetuese, Gjykata Kushtetuese u ka dhënë zgjidhje problemeve të cilat politika nuk ka mundur t’i zgjidhë. Gjithsesi, unë besoj se kjo nuk është një praktikë e mirë për gjykatën për shkak se në këtë rast gjykata luan një rol në manifestimin e vullnetit të qytetarëve. Unë besoj se ky nuk është qëllimi i Gjykatës Kushtetuese. Në një shtet ku ka maturi politike, ku ka diplomaci të pjekur, përfaqësuesit janë ata që bëjnë zgjidhjen e problemeve politike dhe jo Gjykata Kushtetuese. Në rastin tonë, duke pasur parasysh edhe më herët që institucionet tona janë bllokuar për arsye politike por duke arsyetuar cështje kushtetuese. Atëherë, Gjykata Kushtetuese ka ndërhyrë dhe ka dhënë zgjidhje. Unë besoj se dhe në këtë rast do bëjë të njëjtën gjë. Nuk jam shumë në favor, që gjykata të bëjë interpretime të manifestimit të vullnetit të popullit. Por, gjithsesi, tani për tani, duket se është rruga e vetme për të dalë apo për të evituar një krizë të mundshme.

Ditmir Bushati: Flasim gjithmonë për sfidat që ka përpara Kosova. Edhe unë e kam të vështirë të mendoj se cila do ishte narrative kryesore në rast se do shkonim në zgjedhje të parakohshme. Të gjitha kahet politike do t’i premtonin popullit diçka që nuk e kanë në dorë. As shumica nuk merr dot më shumë, në asnjë lloj rrethanë nuk ka numrat kushtetues. As pakica, dhe nëse bëhet shumicë, nuk bëhet dot shumicë kushtetuese. Kam përshtypjen që Kosova ka një periudhë kohe që është futur në një lloj rrethi vicioz. U duk në gjykimin tim sikur doli me zgjedhjet e 28 dhjetorit, duke qenë se verdikti ishte i qartë. Tani, duket sikur është rifutur sërish tek ky rreth vicioz. Cilat janë sfidat kryesore që ka Kosova kur ti i sheh edhe nga SHBA ngjarjet e mëdha që po ndodhin? Një lloj çarje në raportet transatlantike, një situatë disi e ndryshme e sigurisë në rajon. Ka një tendencë për të rigjallëruar procesin e anëtarësimit në BE. Ku është Kosova para gjithë këtyre sfidave me e thënë fare troc pyetjen?

Yll Sadiku: Ju me të drejtë e përmendet se nëse shkohet, nëse ka nevojë dhe për një fushatë të re politike për zgjedhje, atëherë partitë politike duhet të marrin parasysh që zgjedhjet ishin në dhjetor dhe nuk kanë për të prezantuar ndonjë platformë të re. Secili kandidat do të mundohet që të vërë fajin te kandidatët e tjerë për mbërritjen në këtë pikë. Po ashtu, asnjëri nuk mund të premtojë se mund t’ua bëjë zgjedhjen e presidentit për shkak se e dihet që nuk mund të bëhet.

Kjo vetëm devijon drejt një krize tjetër. Kriza kryesore është që edhe nëse kemi ushtrues të detyrës së presidentit, Kushtetuta parasheh që ajo pozitë mund të ushtrohet deri në 6 muaj. Nëse ne nuk kemi kuvend, nuk kemi qeveri dhe president deri në ato 6 muaj, atëherë ne jemi në pasiguri totale juridike. Ne nuk e dimë se çfarë mund të ndodhë për shkak se nuk ka më mandat as drejtuesja e detyrës së presidentit. Kjo, besoj se ka efekt në politikat e brendshme, në ligje, në çdo gjë që ndikon jetën e qytetarit, sikurse në politikën e jashtme. Në politikën e jashtme nuk është mirë që Kosova të përfaqësohet nga një ushtrues detyre i presidentit dhe nga një qeveri në detyrë.

Ne po jetojmë në një kohë kur luftrat po nisin anembanë botës dhe kur dhe arkitektura e sigurisë është duke ndryshuar shumë shpejt. Në këtë kohë, Kosova duhet të ketë një udhëheqje të konsoliduar dhe duhet të punojë drejt aleancave që garantojnë sigurinë e Republikës së Kosovës. Dhe unë besoj se kjo aleancë është NATO. Sa i përket raporteve me Serbinë, ne nuk jemi rasti i parë apo i fundit dhe as rasti i vetëm kur na duhet të ndajmë një kufi me një shtet armiqësor. Unë besoj se duhet të gjejmë një mënyrë për të jetuar në Ballkan dhe për të jetuar si fqinj. Nuk kemi nevojë as të jemi aleatë, as të jemi miq, por na duhet të jemi fqinj të përgjegjshëm. Sidoqoftë, gjithmonë duhet të veprohet në mënyrë të kujdesshme. Ne duhet të jemi në koordinim të plotë me aleatët tanë.

Ditmir Bushati: Ju jeni prej gushtit të vitit të kaluar, në një eksperiencë fantastike do thoja unë, në shkollën e drejtësisë së Harwardit. Qoftë shkolla, qoftë Universiteti në tërësi nuk kanë nevojë për shumë komente dhe reklamë. Shumë shkurtimisht, cila është gjëja që të ka bërë më shumë përshtypje nga kjo eksperiencë dhe çfarë mund t’i thoje njerëzve që kanë dëshirë të ndjekin pak a shumë të njëjtën trajektore karriere?

Yll Sadiku: Me një fjali është mendimi kritik. Këtu inkurajohet shumë mendimi kritik. Këtu nuk ka një gjë e cila është e pandryshueshme. Këtu, gjithmonë jemi të inkurajuar të sfidojmë kolegët, të sfidojmë profesorët. Gjithmonë me idenë që të dalim në një rezultat më të mirë.

Ditmir Bushati: Yll Sadiku faleminderit që ishe me mua në Public Square!

Yll Sadiku: Faleminderit juve Ditmir!