Kam lënë Shqipërinë me një valixhe të mbushur me frikë dhe disa foto për të mos harruar kurrë, duke lënë emrin tim të shkruar në tokën ku kisha mësuar të ecja. Nëna ime duke qarë me zë të ulët, babai duke pretenduar forcë dhe besim, dhe unë duke u nisur me një premtim të fshehtë: “Do të kthehem një ditë.” Nuk dija kur, nuk dija pse, por e dija se një pjesë e imja do të mbetej aty, duke më pritur dhe duke më kujtuar kush isha dhe çfarë doja të bëja.
Ky reflektim personal nuk është thjesht emocional; ai lidhet drejtpërdrejt me mënyrën sesi qytetari lidhet me shtetin dhe me përfaqësimin politik. Vota nuk është vetëm një procedurë, por një akt besimi. Kur sistemi zgjedhor nuk e përkthen qartë këtë akt në përfaqësim, krijohet distancë, mosbesim dhe tërheqje qytetare. Pikërisht për këtë arsye, analiza e modeleve zgjedhore funksionale në republika parlamentare perëndimore është thelbësore për çdo diskutim serioz mbi reformën zgjedhore dhe territoriale në Shqipëri.
Një rast studimi i vlefshëm është Estonia ; një republikë parlamentare me sistem proporcional të strukturuar, me rregulla të qarta matematikore dhe me mekanizma korrigjues që synojnë të mbrojnë barazinë e votës. Parlamenti estonez ka 101 deputetë dhe zgjidhet përmes zonave shumëmandatëshe. Çdo parti paraqet lista kandidatësh, por ndryshe nga modeli klasik i listave të mbyllura, votuesi zgjedh drejtpërdrejt kandidatin. Kjo do të thotë se vota ka dy dimensione njëkohësisht: forcon partinë dhe mat mbështetjen personale të kandidatit.
Procesi i shpërndarjes së mandateve në Estoni është i ndërtuar në disa faza për të minimizuar deformimin proporcional. Fillimisht llogaritet kuota zgjedhore në çdo zonë. Kandidatët që e kalojnë personalisht këtë kuotë fitojnë mandat direkt. Mandatet e mbetura ndahen mes partive sipas totalit të votave në zonë, dhe në fund përdoret një nivel kombëtar kompensues për të balancuar përqindjen përfundimtare me votën kombëtare. Ky mekanizëm është thelbësor nga pikëpamja matematikore sepse ul diferencën midis përqindjes së votës dhe përqindjes së mandateve, një tregues kyç i drejtësisë zgjedhore.
Një element tjetër strukturor është pragu kombëtar 5%. Ky prag nuk është thjesht filtër politik, por instrument stabiliteti institucional. Ai siguron që në parlament të hyjnë vetëm forca me mbështetje minimale reale, duke shmangur fragmentimin ekstrem dhe koalicionet artificiale të paqëndrueshme. Pra sistemi estonez ndërton një ekuilibër midis përfaqësimit të gjerë dhe funksionalitetit qeverisës.
Kur kalojmë tek Shqipëria, arkitektura është formalisht proporcionale, por listat janë kryesisht të mbyllura dhe qytetari ka më pak ndikim mbi renditjen e kandidatëve. Parlamenti prej 140 deputetësh zgjidhet në 12 qarqe. Mandatet ndahen proporcionalisht brenda qarkut, jo në nivel kombëtar, çka krijon devijime statistikore. Qarqet me pak mandate rrisin pragun efektiv të hyrjes dhe favorizojnë partitë e mëdha. Kjo nuk është çështje perceptimi, por efekt i njohur në teorinë e sistemeve zgjedhore: sa më e vogël madhësia e zonës, aq më i dobët proporcionaliteti real.
Për më tepër, struktura e listave ka qenë historikisht e mbyllur ose gjysmë-e-hapur, duke i dhënë partisë kontrollin mbi renditjen fituese. Edhe kur ekziston vota preferenciale, pragu për të ndryshuar renditjen është i lartë dhe numri i mandateve të ndikuara realisht nga preferenca mbetet i kufizuar. Kjo prodhon një marrëdhënie vertikale parti-deputet dhe një marrëdhënie të dobët votues-deputet. Nga pikëpamja e llogaridhënies, kjo është problem struktural.
Nga ky krahasim dalin disa drejtime reforme që mund t’i shërbejnë debatit shqiptar. Hapja reale e listave do të krijonte konkurrencë brenda partive dhe do ta zhvendoste fokusin tek cilësia e kandidatit. Një votë preferenciale mê e fuqishme do të lejonte qytetarin te zgjedhë kandidatin e tij brenda listës së partisë, duke e lidhur më drejtperdrejtë rezultatin e zgjedhjeve me vullnetin individual të votuesit dhe duke rritur përgjegjësinë e deputetit. Një mekanizëm kompensues kombëtar do të ulte pabarazinë që krijohet nga ndarja aktuale territoriale e mandateve. Rishikimi periodik i shpërndarjes së mandateve sipas popullsisë reale do të forconte barazinë e votës mes qarqeve. Këto nuk janë transplantime mekanike modeli, por adaptime logjike të provuara në praktikë.
Reforma zgjedhore nuk është thjesht çështje formule, por arkitekturë besimi. Kur rregulli matematik është i drejtë dhe i kuptueshëm, legjitimiteti politik rritet. Dhe kur legjitimiteti rritet, qytetari nuk voton thjesht për të marrë pjesë, ai voton sepse e di që numërohet.
Në fund çdo votë është një premtim, një mjet për të ndikuar në të ardhmen e një vendi. Demokracia nuk thyhet nga humbja, por nga ndjenja se zëri yt nuk dëgjohet. Kur vota numërohet drejt, qytetari rikthehet ne qendër të sistemit dhe aty fillon demokracia e vërtetë.
*Anëtare e Departamentit Brain Gain
