Nga: ILIR ÇEPANI*
Kohët e fundit është bërë e njohur paketa e reformës në drejtësinë shqiptare, i përgatitur nga Grupi i ekspertëve të Nivelit të Larte dhe i asistuar nga ekspertë ndërkombëtare. Kjo paketë sigurisht përbën një hap përpara e pozitiv për reformimin e pushtetit gjyqësor, si dhe sfidë të rëndësishme për aktorët politikë, veçanërisht për organin legjislativ (Kuvendin e Shqipërisë dhe Ekzekutivin (Qeverinë Shqiptare). Nga studimi e analiza e përmbajtjes së dokumenteve të kësaj pakete bie në sy dukshëm, rritja e ndërhyrjeve të ekzekutivit shqiptar në punët e brendshme të drejtësisë, në përpjekjet për të zvogëluar kompetencat kushtetuese të rolit së Presidentit të Republikës si garant i pavarësisë së pushtetit gjyqësor, si dhe ndryshimet e parashikuara në rishikimin e Kushtetutës së vendit, si nga përmbajtja juridike e procedurat e miratimit të saj, shikohen si cenim i principeve të balancimit e legjitimitetit të rolit e pavarësisë ndërmjet pushteteve të piramidës shtetërore.
Po shpjegojmë disa nga çështjet më problematike:
1. Drafti i paketës së reformës, përbën një zgjerim frontal të panevojshëm të rritjes së rolit të Ekzekutivit (Qeverisë) për të ndërhyrë në punët e brendshme të pushtetit gjyqësor. Çfarë bie në sy për keq:
a. Përfshirja e Ministrit të Drejtësisë, me status vëzhgues ose anëtar në të gjitha organizmat kolegjiale për kontrollin e drejtësisë si :
– Vëzhgues në Këshillin e Lartë Gjyqësor (neni 147/4)
– Vëzhgues në Inspektoratin e Lartë të Drejtësisë (147 d/9)
– Vëzhgues në Këshillin e Lartë të Prokurorisë (neni 148 a/4)
– Anëtar i Tribunalit të Lartë të Drejtësisë (neni 147 f/2)
– Anëtar i Këshillit të Emërimeve (neni 149 b/3)
b. Ministrit të Drejtësisë i jepet një fuqi e tepruar në kompetencat që kanë të bëjnë me procedimin disiplinor të gjyqtarëve e prokurorëve, të cilat realisht mund të shikohen si presion direkt i Ekzekutivit në pavarësinë e sistemit të drejtësisë dhe sigurisht me impakte negative në marrëdhëniet ekzekutiv-gjyqësor dhe për vete drejtësinë shqiptare. Ndërkohë, që edhe roli i Presidentit të Republikës si garant i pavarësisë së pushtetit gjyqësor, parashikohet pothuajse të shmanget me rishikimin e propozuar të Kushtetutës në funksion të kësaj pakete të reformës.
c. Ministrit të Drejtësisë i jepet kompetencë ekskluzive kontrolli për Anëtarët e Inspektoratit të Lartë të Drejtësisë (neni 147/e), citojmë: ”Anëtari i Inspektoratit të Lartë të Drejtësisë mban përgjegjësi disiplinore sipas ligjit. Inspektimi në këtë rast kryhet nga ministri i Drejtësisë…” Kjo shkel distancën juridike që duhet të mbajë Ekzekutivi, duke u futur në mënyrë të palejueshme në zonën e arbitrave të pushtetit gjyqësor. Ministri i Drejtësisë duhet të pajiset vetëm me autorizimin ligjor për të vënë në lëvizje Inspektoratin e Lartë të Drejtësisë për nisjen e procedimeve disiplinore për gjyqtarë ose prokurorë nga ankesat e ndryshme të subjekteve publike apo private ose të qytetarëve, por jo të ketë edhe tagrat ligjore për të nxjerrë përgjegjësinë në aspektin disiplinor për anëtarët e organit të sipërm.
d. Përfshirja e ministrit të Drejtësisë si anëtar i Këshillit të Emërimeve ne Drejtësi, i jep avantazh Ekzekutivit te rrite ndikimin per kontrollin direkt në propozimet qe i dërgohen Këshillit të Lartë Gjyqësor (ku vetë Ministri është vëzhgues në këtë organ) në emërimin e konsiderueshëm për nga numri e rëndësia, përmes kartës së mazhorancës, në votimin e:
– Tre anëtarëve të Gjykatës Kushtetuese (neni 125/1 )
– Pesë anëtarë të Këshillit të Lartë Gjyqësor ( neni 147/2 )
– Pesë anëtarë të Inspektoratit të Lartë të Drejtësisë ( neni 147 d/2 )
– Pesë anëtarët jo-prokurorë në Këshillin e Lartë të Prokurorisë (neni 148 a/2 )
– Prokurorit të Përgjithshëm të Republikës (neni 148 b / pika 1/c )
2. Ekzekutivit përmes kartës së mazhorancës parlamentare, i jepet epërsi vetes vetë dhe ka rrugën të hapur për të gjitha nismat ligjore, duke përfshirë edhe për çështje që nuk duhet të jenë objekt kompetence i organit legjislativ, te cilat kanë të bëjnë me rregullativat e brendshme juridike te organeve të pavarura si Këshilli i Lartë Gjyqësor, Inspektorati i Lartë i Drejtësisë, Tribunali i Drejtësisë etj. Këto organe duhet te gëzojnë tagrat ligjore, te cilat rrjedhin nga respektimi i principit kushtetues të vetërregullimit normativ të brendshëm dhe i parimit të autonomisë. Praktika pozitive italiane, i këtij vendi mik, mund të shërbejë në këtë rast edhe për ne për shpjegimin e sipërm. Por gjithashtu nuk lëmë pa përmendur edhe rolin e Presidentit të Republikës së Italisë si garant kushtetues, i cili firmos të gjitha rregullativat juridike të brendshme (regolamento interno) të Këshillit të Lartë të Magjistraturës (CSM), pra për t’u dhënë fuqinë e duhur normative këtyre akteve, në mënyrë që organi i ekzekutivit te mos ndërhyrje me nismat e veta ligjore për të vendosur rregullat e lojës në regjimin juridik të brendshëm të këtij organi. Njëkohësisht në Këshillin e Lartë të Magistraturës Italiane, jo vetëm që ministri i Drejtësisë nuk është as anëtar dhe as ka status si vëzhgues, por është i detyruar të marrë pjesë dhe të japë shpjegimet në emër të Ekzekutivit për problematika të ndryshme të sistemit të drejtësisë, sa herë që e kërkon Presidenti i Republikës.
3. Ekzekutivi shqiptar, propozon në paketën e reformës në drejtësinë shqiptare, krijimin e një numri të madh e të panevojshëm organesh kontrolli për sistemin gjyqësor, duke krijuar konkurrim apo mbivendosje kompetencat joproduktive midis tyre, siç i përmendëm më sipër, dhe njëkohësisht duke u përzier direkt në punët e brendshme të pushtetit gjyqësor. Nga ana tjetër, gjithashtu këto organe të shumta, janë një kosto financiare tepër e madhe për taksapaguesit shqiptarë në krizën e sotme ekonomiko-financiare që ka përfshirë vendin dhe me gjasa për të vazhduar ky kolaps pafundësisht. Gjithashtu, në këtë paketë të reformës pushteti gjyqësor nuk siguron plotësisht pavarësinë në buxhetin e vet financiar.
4. Në paketën e reformës nuk dalin qartë përkufizimet (definicionet) kriteret apo procedurat për miratimin e të gjitha ligjeve që rregullojnë organizimin e funksionimin e organeve përbërëse të pushtetit gjyqësore, cilat duhet domosdoshmërisht të kalojnë me votim të cilësuar si për të gjitha ligjet e tjera me karakter organik. Vetëm kështu ndërtohet një vullnet i qëndrueshëm demokratik qe pushtetet e pavarura ndërmjet tyre te mbajnë distancën e duhur juridike. Në këtë aspekt, roli i Ekzekutivit duhet domosdo të ketë kah pozitiv dhe jo siç reflektohet tendenca shtrënguese për pavarësinë e pushtetit gjyqësor.
Meqenëse po kërkohet me insistim të krijohen sa më shumë organe kontrolli në përbërje të pushtetit gjyqësor, mbase do të ishte tepër i nevojshëm shfrytëzimi i praktikës pozitive franceze i përfshirjes së paketave ligjore që rregullojnë organet e drejtësisë në një kod të vetëm, siç e quajnë francezët “KODI GJYQESOR” i vendit. Pra, edhe neve shqiptaret të kishim një Kod Gjyqësor.
Gjithashtu ka vend të mendohet në këtë reformë, të përdoret praktika e disa vendeve të BE-së qe statusin e magjistratit ta ketë edhe Kontrolli i Lartë i Shtetit, duke e kthyer kështu në Gjykatën e Llogarive, po ashtu edhe Avokatura e Shtetit, si organe të rëndësishme për funksionimin e rendit administrativ e juridik të vendit.
5. Paketa e reformës nuk prek në mënyrën e duhur sistemin e Hetimit Penal ( Prokurori – Polici Gjyqësore ) dhe është tepër tangenciale. Nuk krijohet terren i ri juridik për barazimin e statusit të prokurorëve me statusin e gjyqtarit. Pra, nuk krijohet pavarësi e plotë dhe si duhet për prokurorin.
Pavarësia e prokurorit është një kategori juridike e veçantë dhe baza organike e funksionimit të një decentralizimi të vet real dhe jo siç po vazhdohet me një sistem burokratik, apatik e jo-produktiv të Prokurorisë së Përgjithshme. Përvojat në vendet demokratike për rreth nesh, e ndërtojnë prokurorinë sipas skemës së organizimit gjyqësor: në prokurori të shkallës së parë, Apelit e Gjykatës së Lartë, por duke respektuar rregullat e sipërme.
Shtrojmë pyetjen, përse të mos shfrytëzohet përvoja franceze në klasifikimin e prokurorëve në dy kategori, në Prokurorë Publikë (procureur general) që punojnë në sistemin e shkallës së parë të gjyqësorit, dhe në kategorinë tjetër në Prokurorë të Republikës (me ndihmësit e tyre) të atashuar pranë Gjykatës së Apelit e Gjykatës së Lartë. Diferencimi midis tyre duhet sigurisht të shoqërohet me kritere ligjore për funksionimin sa më të mire të karrierës së prokuroreve. Në vendin tonë nuk ekziston një ndarje e tillë, pra një person që mbaron shkollën e magistraturës futet direkt prokuror dhe ka të njëjtin titull ose privilegj me një prokuror që ka 10, 15 ose mbi 20 vjet karrierë pune, për të mos thënë që bëhet prokuror pa asnjë ditë pune si oficer i Policisë Gjyqësore.
Pra, në Francë prokurorët e Republikës i propozon Këshilli i Lartë i Magjistraturës dhe i emëron Presidenti i Republikës, ndërsa prokurorët e tjerë i përzgjedh, emëron ose transferon vetë ky Këshill.
Gjithashtu është momenti më i përshtatshëm për të bërë reduktimin e duhur të pushtetit të tepruar të Prokurorit të Përgjithshëm. Realisht, në rregullimet e reja ligjore Prokurori i Përgjithshëm, po t’u referohemi praktikave pozitive të disa vendeve të BE-së, ai ka vetëm disa funksione:
– përfaqëson vendin në marrëdhëniet me jashtë (aspekti protokollar)
– rregullon juridiksionin në çështjet hetimore midis prokurorive
– është prokurori më i lartë që rregullon koordinimin në bashkëpunimin midis prokurorive të vendit në hetimin e grupeve kriminale. Në disa vende duhet Prokuror Anti-mafia
– përfaqëson organin e prokurorise, si dhe akuzen ne Gjykaten e Larte
– përfaqëson institucionin e prokurorisë në raportimet para organit legjislativ (Kuvendi ).
Duhet theksuar se Prokurorit të Përgjithshëm duhet t’i hiqen kompetencat që ka për miratimin e procedurave speciale, përgjimet, e tjera për shërbimet informative e të sigurisë në vend dhe ka ardhur momenti i duhur, kur aktualisht Ekzekutivi shqiptar po përgatit një draft për mbikëqyrjen parlamentare të shërbimeve informative në Shqipëri dhe keto kompetenca, në kuadrin e këtij drafti duhet t’i kalojnë një organi administrativ të pavarur, i zgjedhur nga parlamenti, si një mjet legjislativ për kontrollin demokratik të shërbimeve sekrete në vendin tonë.
6. Reforma e Policisë Gjyqësore, si pjesë tepër e rëndësishme e sistemit të hetimit penal, nuk zë vend në këtë paketë. Pra, nëse nuk reformohet policia gjyqësore brenda ose jashtë sistemit të prokurorisë, nuk kemi asgjë në terezi për efektivitet në goditjen e grupeve kriminale dhe në funksionimin e drejtesisë penale nga gjykatat shqiptare.
Mendoj se ka ardhur momenti i duhur që këmbëngulja e Qeverisë Shqiptare për krijimin e Byrosë Kombëtare të Hetimit, duhet të çojë në shkëputjen e Policisë Gjyqësorë nga Prokuroria dhe krijimin e një organi qendror hetimor në rang ministrie, siç e kanë Spanja, Italia, Franca e etj. Pra, hetimi duhet të pozicionohet ligjërisht si një nga organet më të rëndësishme të zbatimit të ligjit dhe nën varësinë e mbikqyrjen e ekzekutivit. Në këtë sens gjen zbatim edhe formula për krijimin e Byrosë Kombëtare të Hetimit jashtë strukturës së Drejtorisë së Përgjithshme të Policisë së Shtetit. Nga ana tjetër, roli i Prokurorisë larg hetimit, do të ishte më produktiv që të kryente funksionet ligjore si organ i procedimit kryesisht penal, si organ i mbikqyrjes së ligjishmërisë ndaj agjensive të tjera të zbatimit të ligjit, ne te gjitha rastet kur veprojnë me atributet e shërbimit të policisë gjyqësore, si dhe gjithashtu prokurori të përfaqësonte në gjykatë akuzën në emër të shtetit. Pra, funksionimi aktual i prokurorisë, si organ mbikqyrje dhe hetimor e vendos direkt në konflikt interesi, ul fuqinë e vet të kontrollit dhe ndërlikon ose vështirëson më shumë bashkëpunimin produktiv e koordinimin e organit të hetimit me agjensitë e tjera ligjzbatuese gjatë realizimit të procedimit penal.
7. Vlen të theksohet, se koha e implementimit të kësaj pakete është e paqartë dhe sigurisht do të jetë tepër e gjatë për të gjitha arsyet që shpjeguam me sipër. Kur i hyn paketës së reformës, duke parë zërat juridike një nga një, kupton qartë që për secilin ligj të veçantë sikur të shpenzohet një kohë rekord 6 muaj për ta hartuar e miratuar në parlament çdo projekt-ligj përkatës, kjo paketë për rreth 10-12 organe të parashikuara, do të kërkonte mbi 60-70 muaj kohë, pra, duhet minimumi mbi pesë vjet. Në këtë këndvështrim, paketa e reformes duket më shumë një vizion elektoral, ose i pamatur i qeverisë ose spekulativ,se sa një mundësi praktike reale për ta realizuar kryesisht apo tërësisht atë.
8. Është me rëndësi të përmendim, se një kufizim i kompetencave të Presidentit të Republikës për ta lënë jashtë organeve kolegjiale të kontrollit gjyqësor, siç parashikohet në paketën e reformës në drejtësi, i cenon tagrat kushtetuese për privilegjin që duhet të gëzojë për pushtetin e veçantë e rolin e garantit të pavarësisë së pushtetit gjyqësor. Çdo minimizim i atributeve ligjore së presidentit të republikës përmes kartonit të maxhorancës parlamentare, çon në dobësimin e rolit të këtij aktori të rëndësishëm kombëtar. Duke kaluar kështu kandarin në favor të Ekzekutivit, cënohet pa asnjë mëdyshje pavaresia e pushtetit gjyqësor. Në sistemin e demokracive parlamentare evropiane, Presidenti i Republikës është nënpunësi numër një i shtetit dhe hierarku më i lartë shtetëror i garancisë së pavaresisë së autoritetit gjyqësor.
Gjithashtu vlen të theksohet se rishikimi i kushtetues së Shqipërisë, sipas variantit të propozuar vetëm për hir të reformes në drejtësi, çrregullon komplet parametrat që garantojnë ballancimin e legjitimitetin e pushteteve dhe rolin e Presidentit të Republikës si garanti kushtetues për funksionimin e pavarësisë së pushteteve publike në vend.
Ekspertët që kanë programuar këtë reformë, duhet të rishikojnë në të ardhmen gjatë debateve publike draftin e propozuar me kujdes dhe për kapacitetin profesional të respektuar që gëzojnë, duhet ta normojnë juridikisht si duhet oreksin e qeverisë, për të shmangur çdo mëdyshje për klientelizëm të tyre dhe për të arritur vendi ynë qëllimin final, për të bërë një reformë të vërtetë historike për sistemin e drejtësisë.
9. Vlen gjithashtu të theksojmë, që funksionimi i drejtësisë në Shqipëri, është pjesë e rëndësishme e sistemit të sigurisë juridike të vendit. Por nga ana tjeter siguria juridike, është pjesë përbërëse shumë e rëndësishme e sigurisë së vendit dhe kjo e fundit ka elementët e vet përbërës të lidhura ngushtë me njëra-tjetrën, siç janë siguria kombëtare e siguria publike, siguria informatike e shtetit, siguria energjetike, mbrojtja e sovranitetit territorial e pavarësisë politike të vendit, etj.
Pra, në fund të fundit vendimet gjyqësore të një drejtësie me duar të pastra e të pavarur, ndikojnë ose garantojne në menyra të ndryshme të gjithë elementët përbëjnë sigurinë e vendit. Pra, në këndvështrimin e reformave në sigurinë e vendit, Ekzekutivi deri tani është në vend numëro. Përveç premtimeve elektorale për drejtësi e siguri më shumë, nuk ka bërë hapat e deklaruara dhe është shumë larg reformave të duhura për agjensitë e tjera të zbatimit të ligjit, sidomos duke i lënë shërbimet e inteligjencës të pa-reformuara e jashtë sistemit të kontrollit demokratik të tyre. Kështu, ’in lato sensu’ së bashku me problematikat shqetësuese të deritanishme të sistemit të drejtësisë, siguria e vendit jo vetem që nuk ka performancën që duhet, por stabiliteti i vendit mund të rrezikohet gjithnjë e më shumë nga kriminaliteti ndërkombëtar si terrorizmi, krimi i organizuar, korrupsioni, klanet mafioze, nepotizmi, etj.
Si konkluzion të përgjithshëm, theksoj se të gjithë duam drejtësi me duar të pastra e pushtet gjyqësor të pavarur, por nga ana tjetër duam garanci e ekuiliber më shumë, si dhe përgjegjësi të barabartë të Ekzekutivit me aktorët e tjerë kombëtarë, për të qenë lojal si duhet, i përgjegjshëm, me bashkëpunues me faktorë politikë të ndryshëm dhe i qartë në politikat, strategjitë e reformat e veta. Përndryshe reforma në drejtësi do të mbetet vetëm premtim elektoral dhe do të rrezikohet të kthehet në merkato interesash e në mall që e shet dhe e blen si të dojë qeveria, duke e rrezikuar seriozisht vendin të mbetet jashtë integrimit evropian.
* Studiues, ekspert i pavarur.
Drejtësia penale, ligjshmëria e agjencive të zbatimit të ligjit

(d.d/GSH/BalkanWeb)