Kryeministri shqiptar Edi Rama shkaktoi polemika disa ditë më parë kur foli në Knesset (Parlamenti Izraelit): “Unë jam katolik, gruaja ime është myslimane, dy fëmijët tanë më të mëdhenj janë ortodoksë dhe më i vogli mund të zgjedhë një ditë të bëhet hebre”, u tha ai deputetëve izraelitë, duke shtuar se Shqipëria ishte i vetmi vend me më shumë hebrenj kur mbaroi pushtimi nazist, për të nënvizuar se shqiptarët qëndruan pranë tyre.
Në mesin e janarit, gjatë Samitit të Zhvillimit të Qëndrueshëm në Abu Dhabi, Rama i tha gazetarit greko-amerikan John Defterios: “Ti nuk je pasardhës i Platonit dhe Aristotelit siç mendon”. Por a është ai i njëjti?
Edi Rama lindi më 4 korrik 1964 në Tiranë si Edvin Kristaq Rama. Megjithatë, më 27 nëntor 2002, ai zyrtarisht e ndryshoi emrin në Edi Rama siç njihet sot. Babai i tij ishte Kristaq Rama (1932-1998), i lindur në Durres. Kristaqi ishte skulptor. Gjatë regjimit të Hoxhës në Shqipëri, ai bëri shumë statuja dhe kishte marrëdhënie të shkëlqyera me partinë komuniste. Sigurisht, ka disa pika të errëta rreth tij, siç është firma e tij në varjen publike të poetit Havzi Nela.
Babai i tij ishte një idhull për Ramën. Kur Kristaq Rama ndërroi jetë, ai ishte në Paris ku punonte si piktor. Me të mbërritur në Shqipëri, ai hoqi vathin, preu mjekrën dhe flokët e gjatë dhe vendosi të qëndronte në vend. “Erdha në Shqipëri për të varrosur një pjesë të fëmijërisë sime, për të varrosur mikun tim më të mirë, duke kaluar kështu ditën më të vështirë të jetës sime”, tha ai më vonë.
Nëna e Ramës ishte Aneta Rama (1938-2020). Ajo lindi në fshatin Vuno, i cili ndodhet në pjesën jugperëndimore të vendit. Mbiemri i saj nga babai ishte Kolek. Familja e saj ishte një nga më të shquarat në rajon. Aneta Rama studioi Stomatologji në Poloni.
Xhaxhai i saj ishte Spyros Thomas Koleka (1908-2001), një i diplomuar në universitete italiane, i cili u ngrit në nivelet më të larta të hierarkisë partiake dhe qeveritare shqiptare nën Hoxhën. Jo vetëm që ai mori pjesë në Byronë Politike të Partisë Komuniste të Shqipërisë, por mbajti edhe poste të ndryshme ministrore.
Paraardhësi i saj ishte Spyros Gogou (Giorgou) Koleka (1880-1940). Ai ishte nënkryetar i Senatit të parë Shqiptar (1920) dhe anëtar i parlamentit deri në vitin 1924. Marrja e pushtetit nga Mbreti Zog atë vit çoi në persekutime kundër elementit të krishterë. Spyros Gogou Koleka nuk u pajtua dhe u vetë-mërgua në Austri ku kishte studiuar inxhinieri civile dhe më pas në Kroaci, Itali dhe së fundmi në Korfuz. Gazetat e kohës e përshkruanin atë si “greku më i ditur” dhe theksonin se ai dënonte persekutimin e të krishterëve në Shqipëri nga myslimanët e vendit të tij. Zogu u rrëzua nga froni në vitin 1939. Në të njëjtin vit, Spyros Gogou Koleka u kthye në atdheun e tij. Megjithatë, shëndeti i tij ishte përkeqësuar rëndë. Ai vdiq në vitin 1940.
Për ndonjë arsye të çuditshme dhe të pashpjegueshme, Edi Rama paraqet fakte të ndryshme pa prova rreth paraardhësve të tij. Fshati Vouno, vendlindja e nënës së tij, është thjesht grek. Në regjistrimin e kryer nga Komisioni Ndërkombëtar i Kontrollit në vitet 1913-1914 në Epirin e Veriut, Vouno përmendet si Vounos. Ai i përkiste kazasë së Himarës. Kishte 950 banorë, të gjithë grekë, dhe 4 shkolla greke. Rama ka deklaruar diçka krejtësisht të ndryshme – se familja Kolekas e ka origjinën nga Rajoni i Mirditës në veriperëndim të vendit, domethënë larg rajoneve greke, dhe se mbiemri Kolekas vjen nga fjalët Kol Leka.
Por e njëjta gjë ndodh edhe me familjen e babait të tij. Stërgjyshi i Christak Ramës ishte mbështetës i pavarësisë së Shqipërisë dhe avokat për funksionimin e shkollave shqipe. Ai vinte nga Berati, i cili ndodhet 70 km në veri të Gjirokastrës dhe 70 km në jug të Tiranës. Prej andej ai u zhvendos në Durres. Paraardhës të tjerë të Ramës erdhën nga fshati Darda, në jugperëndim të Shqipërisë, pranë Korçës. Në të njëjtin regjistrim (1913-1914), fshati përmendet me emrin Darda në greqisht dhe Darda në shqip. Ai i përkiste njërës prej tre kazadave të Korçës. Fshati kishte 1,500 banorë. Të gjithë ishin grekë. Në fakt, në Dardë kishte 5 shkolla greke. Është karakteristike që në vitet 1913-14, sipas regjistrimit ndërkombëtar, në Epirin e Veriut vepronin më shumë se 350 shkolla greke dhe vetëm dy shkolla shqipe (të dyja në Korçë)! Pavarësisht të gjithave këtyre, Epiri i Veriut iu cedua Shqipërisë me kufij të vizatuar në hartë. Kufijtë e vizatuar në vend (in loco) nuk janë bërë deri më sot…
Basketboll dhe pikturë
Edi Rama është 1.98 m i gjatë (megjithëse vëllai i tij Olsi, i lindur në vitin 1969, thotë se vitet e fundit për shkak të lodhjes dhe orëve të shumta që kalon ulur në zyrë, ka humbur 4 pikë). Kështu, ai u përfshi në basketboll. Ai luajti për Dinamon e Tiranës, si dhe për Kombëtaren e Shqipërisë. Paralelisht me sportin, megjithatë, ai tregoi talentin e tij për pikturë që në vitet e adoleshencës. Ai studioi në Shkollën e Mesme të Arteve Jordan Misja, nga e cila u diplomua. Në vitin 1982, në moshën 18 vjeç, ai u regjistrua në Akademinë e Arteve në Tiranë. Pas diplomimit, ai punoi si profesor atje. Gjatë atyre viteve, ai filloi të angazhohej aktivisht në çështjet politike, duke organizuar tubime të hapura studentore që kritikonin ashpër qeverinë komuniste të Ramiz Alisë, i cili pasoi Enver Hoxhën pas vdekjes së tij (1985). Esetë nga këto takime u mblodhën në librin “Refeksioni”, të cilin Rama e botoi në vitin 1992 së bashku me gazetarin Ardian Klosi. Rama, megjithatë, shmang të flasë shpesh për këtë libër…
Përfshirja e Ramës në politikë filloi me Partinë Demokratike të Sali Berishës, të cilës ai iu bashkua. Megjithatë, ai shpejt pati një mosmarrëveshje serioze me Berishën dhe u largua. Në vitin 1994, Rama u transferua në Francë, duke u përpjekur të fillonte një karrierë si piktor. Ai shoqërohej nga miku i tij Henri Sala, një artist i njohur i video artit sot. Rama dhe Sala ekspozuan veprat e tyre në galeri të ndryshme franceze. Megjithatë, ekspozita e parë e pikturës së Ramas, atëherë 26-vjeçar, u zhvillua në Greqi. Konkretisht në Korfuz, në Galerinë Bashkiake në vitin 1990. Në vitin 1997, ai u kthye në Shqipëri për disa ditë për të parë prindërit e tij. Dy burra të panjohur e sulmuan në një rrugë të errët dhe e rrahën barbarisht. Para spitalit, Rama shkoi te një fotograf për të kapur imazhin e tij pas rrahjes. Sulmi ndoshta u krye nga anëtarë të Policisë Sekrete Shqiptare për shkak të disa deklaratave që kishte bërë. Ai duhej të bënte 13 injeksione dhe të qëndronte në spital për disa ditë derisa të shërohej. Pas shërimit të tij, ai u nis përsëri për në Francë. Megjithatë, ai u kthye me nxitim pas vdekjes së babait të tij në vitin 1998 dhe qëndroi përgjithmonë në Shqipëri pas një telefonate të papritur.
Ministria, bashkia dhe Harvardi
Kryeministri i Shqipërisë në vitin 1998 ishte Fatos Nano. Ai e telefonoi Ramën, i cili ishte ende në vend, dhe papritmas i ofroi një pozicion në Këshillin e Ministrave. Konkretisht, Rama mori pozicionin e Ministrit të Kulturës, Rinisë dhe Sporteve. Shpejt, ai filloi të njihej për veshjen e tij jashtëzakonisht të çuditshme: një bluzë me kapuç ose një jelek shumëngjyrësh, pantallona të gjera dhe çorape të kuqe! Pas kësaj, dhe deri më sot, ai rrallë e heq kostumin. Në tetor 2000, Rama ishte kandidat për kryetar bashkie të Tiranës, i mbështetur nga Partia Socialiste. Kundërshtari i tij ishte Besnik Mustafa, një shkrimtar dhe diplomat. Rama fitoi lehtësisht me 57%.
Sipas koleksionistit shqiptar Gjergji Thimo, Rama u arrestua në Paris në vitin 1993 për vjedhje pikturash, prandaj ai e ndryshoi emrin në vitin 2002.
Pasi mori detyrën, ai vazhdoi me shembjen e shumë ndërtesave të paligjshme dhe restaurimin e zonave në qendër të Tiranës dhe lumit Lana që rrjedh përmes qytetit në formën e tyre origjinale. Ai mbolli mijëra pemë, zgjeroi rrugë dhe hapi rrugë të reja, duke e bërë Tiranën një qytet tërheqës. Në vitin 2004, ai u nderua nga Sekretari i Përgjithshëm i OKB-së në atë kohë, diplomati ganez Kofi Annan (1938-2018) me Çmimin e parë Botëror të Kryetarit të Bashkisë. Ai u rizgjodh kryetar bashkie i qytetit në vitin 2003 dhe 2007. Pas rizgjedhjes së tij të parë, në vitin 2003, ai u ftua të ndiqte leksione për kryetarët e bashkive në Harvard: Ishte “Programi Kokkalis” – domethënë Greqia – që e ftoi, pasi në atë kohë vendi ynë mbante marrëdhënie shumë të mira me vendet e Ballkanit dhe ekonomia greke kishte bërë hapa të mëdhenj në ekstraversion në rajon. Në fakt, thuhet se pjesëmarrja e tij në atë program kishte të bënte me origjinën greke të nënës së tij, të cilën ai e mohon me zell… Deri në vitin 2009, Rama vinte rregullisht në Greqi pa bërë deklarata për… pasardhësit e Platonit, zakonisht pas një ftese nga George Papandreu, i cili e vlerësonte stilin e tij jokonvencional. Vihet re se në fillim të shekullit tonë, ndikimi i Greqisë ishte shumë i madh në të gjithë rajonin. Që atëherë, Turqia e Erdoganit ka investuar shumë në afrimin e njerëzve si Rama me Ankaranë.
Rama është Kryeministër
Pas disfatës së socialistëve në vitin 2005, Nano dha dorëheqjen. Edi Rama, me 297 vota kundër dhe 151 vota kundër, u bë kryetar i Partisë Socialiste. Në të njëjtën kohë, ai mbajti edhe detyrën e kryetarit të bashkisë së Tiranës. Në zgjedhjet parlamentare të vitit 2009, Partia Socialiste u mund ngushtë nga Partia Demokratike e Sali Berishës mes akuzave për mashtrim në Fier nga ana e Ramës. Më në fund, në vitin 2013, Rama fitoi zgjedhjet dhe u betua si kryeministër (11/9/2013). Greqia kishte mbushur tre vjet në memorandume dhe ndikimi i Turqisë në Ballkan ishte maksimizuar. Rama i tregoi qëllimet e tij që në fillim.
Katër qëllimet e tij kryesore ishin: integrimi i plotë në Bashkimin Evropian, rigjallërimi ekonomik, rivendosja e rendit publik dhe demokratizimi i institucioneve shtetërore. Rama fitoi edhe tre zgjedhje të tjera: në vitin 2017, 2021 dhe 2025. Ai është kështu politikani i parë që bëhet kryeministër në Shqipëri katër herë. Gjatë mandatit të tij dymbëdhjetëvjeçar deri më tani, ai arriti zhvillimin ekonomik të vendit të tij, arriti një goditje të fortë ndaj rrjetit të drogës me operacionin “Lazarat” në vitin 2014, megjithatë, tregtia e paligjshme e drogës gjatë mandatit të tij u rrit ndjeshëm – në vitin 2017 ajo përfaqësonte 1/3 e PBB-së së Shqipërisë. Është karakteristike që Ministri i Brendshëm nga viti 2013 deri në vitin 2017, Saimir Tahiri, u akuzua dhe u dënua për pjesëmarrje në trafikun e drogës. Ulja e papunësisë dhe disa shkurtime në Departamentin e Drejtësisë janë regjistruar si aspekte pozitive të qeverive Rama. Megjithatë, kohët e fundit ai dhe qeveria e tij janë vënë në shënjestër nga opozita për korrupsion. Demonstratat dhe incidentet tani janë të shpeshta në vendin fqinj dhe zhvillimet janë të paparashikueshme.
Rama dhe gratë e tij
Edi Rama është martuar dy herë, nga të cilët ka dy djem: Gregun dhe Zachon. Në të njëjtën kohë, ai e konsideron Rhean, vajzën e gruas së tij të dytë nga martesa e saj me Thanas Xilarin, si fëmijën e tij. Le të shohim më shumë detaje. Në vitin 1986, Rama u martua me aktoren Matilda Makocci, një vit më të madhe se ai. Çifti pati Gregorin ose Gregun. Në vitin 2019, tërmeti vdekjeprurës në Durres “goditi” edhe familjen Rama, pasi partnerja e Gregut, Kristi Recci, ishte midis të vdekurve. Edi Rama dhe Matilda Makocci u divorcuan në vitin 1991. Në Francë, Rama u lidh me Evën, një piktore gjermane jo-konformiste, e cila e shoqëroi atë në Shqipëri kur u kthye në atdhe (1998). Megjithatë, Eva nuk mundi të qëndronte në vendin fqinj për më shumë se një vit dhe u largua nga Rama, i cili më pas u lidh me prezantuesen Rudina Magistari për pesë vjet. Edhe kjo lidhje përfundoi në mënyrë të palavdishme. Në vitin 2010, Rama u martua me ekonomisten e shquar shqiptare Linda Basha. Nga martesa e tyre ata patën një djalë, Zaho Rama, i cili, së bashku me Rhea-n, vajzën e Bashës nga martesa e saj e parë, janë tre fëmijët e tij, të cilëve Rama iu referua gjatë fjalimit të tij në Knesset disa ditë më parë.
A i mbrojtën shqiptarët hebrenjtë?
Shqipëria ka pohuar prej kohësh, siç bëri Rama gjatë fjalimit të tij në Knesset, se është i vetmi vend që “kishte më shumë hebrenj në fund të Luftës së Dytë Botërore sesa në fillim të saj”. Ndoshta shumë veta imagjinojnë se këta ishin mijëra hebrenj që gjetën strehim në Shqipërinë mikpritëse. Por cila është e vërteta?
Nga viti 1933 deri në vitin 1939, Mbreti Zog i ftoi hapur hebrenjtë të vendoseshin në vend dhe u ofroi atyre mbrojtje. Kur italianët pushtuan Shqipërinë në vitin 1939, ata kërkuan riatdhesimin e çdo hebreu të huaj. Por kjo nuk ndodhi, pasi shqiptarët me të vërtetë i ndihmuan hebrenjtë ndjeshëm. Besa shqiptare luajti rolin e saj. Përkundrazi, kur Shqipëria u pushtua nga nazistët, jo vetëm hebrenjtë, por edhe shqiptarët që i ndihmuan ata ishin në rrezik të ekzekutoheshin. Dhe për fat të keq, disa hebrenj u identifikuan dhe u dërguan në Dachau, ku vdiqën.
Nga ana tjetër, regjimi i Hoxhës nuk ishte aspak miqësor me hebrenjtë. Sidomos pas vitit 1967, kur Shqipëria u shpall shteti i parë ateist në botë, besimtarët e çdo feje, dhe hebrenjtë midis tyre, u persekutuan. Pas rënies së regjimit komunist, pothuajse të gjithë hebrenjtë e Shqipërisë u larguan nga vendi, kryesisht për në Izrael. Në vitin 1939, në Shqipëri jetonin 200 hebrenj, ndërsa në fund të Luftës së Dytë Botërore ishin rreth 2,000. Nuk ka një numër të madh hebrejsh që u shpëtuan nga shqiptarët, të cilët në të njëjtën kohë fshehin trajtimin e tyre të mjerueshëm nga regjimi i Hoxhës. Sot, në Shqipëri jetojnë 40-60 hebrenj…
Edi Rama ndjek vazhdimisht një politikë pro-turke, duke pasur marrëdhënie shumë të ngushta me Tayyip Erdoganin, ndërsa për vite me radhë ka treguar një antipati të pakuptueshme për gjithçka greke. Ndoshta kjo është arsyeja e teorive të ndryshme rreth origjinës së tij që ai paraqet pa prova, pasi nga ana e nënës së tij ai sigurisht që ka rrënjë greke, ndërsa origjina e paraardhësve të tij nga ana e babait të tij nga Darda, një fshat thjesht grek, ndoshta tregon se diçka e ngjashme po ndodh edhe në këtë anë.
