Zhvillimet e fundit në Venezuelë rihapin një debat themelor mbi evolucionin e rendit ndërkombëtar. Ndërhyrja e drejtpërdrejtë e një shteti demokratik kundër një regjimi autoritar interpretohet nga disa si një korrigjim i vonuar i një sistemi global të paralizuar përballë krizave të thella politike dhe humanitare. Njëkohësisht, ajo ngre pyetje të ndërlikuara mbi sovranitetin, legjitimitetin dhe mënyrën se si precedentë të tillë mund të ndikojnë të ardhmen e rendit botëror.
Ngjarjet në Venezuelë janë më shumë se një lajm rajonal: ato janë pasqyra e një bote në tranzicion. Ajo që po shohim nuk është një përjashtim, por shenja e një rendi ndërkombëtar që po lëkundet mes rregullave të ndërtuara pas luftës dhe rikthimit të politikës së fuqisë. Historia na kujton se ky tension nuk është i ri; rendi global ka ekzistuar gjithmonë si një kompromis i brishtë, ku forca dhe norma bashkëjetojnë në një ekuilibër të paqëndrueshëm.
Në Antikitet, ky kompromis nuk ekzistonte. Forca ishte vetë rendi. Në botën greke dhe romake, fitorja ushtarake përkufizonte legjitimitetin politik dhe moral. Siç shkruan Thucydide, në një nga analizat më të ftohta të politikës së fuqisë, të fortët veprojnë sipas mundësive të tyre, ndërsa të dobëtit përshtaten me realitetin. Nuk kishte normë universale që të kufizonte dhunën; perandoria siguronte rend vetëm për aq kohë sa ruante epërsinë.
Mesjeta solli disa kufizime të pjesshme mbi këtë logjikë. Luftërat vazhduan, por u shoqëruan me rregulla zakonore dhe fetare. Kapja e sundimtarëve nuk synonte zhdukjen e shtetit, por negocimin e një ekuilibri të ri. Doktrina e “luftës së drejtë”, e artikuluar nga Thomas d’Aquin, synonte jo ta shenjtëronte dhunën, por ta nënshtronte atë ndaj një morali: duke pranuar se lufta ekziston, ajo kërkonte ta kufizonte, ta justifikonte dhe t’i jepte një qëllim të qartë.
Epoka moderne shënoi një përpjekje vendimtare për ta vënë forcën nën rend. Me lindjen e shtetit sovran dhe kodifikimin gradual të së drejtës ndërkombëtare, lufta filloi të perceptohej si mjet i fundit, jo më si normë politike. Hugo Grotius hodhi themelet e një sistemi ku dhuna nuk zhdukej, por i nënshtrohej rregullave. Paralelisht, realizmi i Niccolò Machiavelli kujtonte një të vërtetë më pak komode: shtetet nuk mbijetojnë vetëm përmes normave, por edhe përmes aftësisë për të mbrojtur interesat e tyre jetike.
Figura e Napoléon Bonapartit mbetet një referencë kyçe për të kuptuar kufijtë e forcës në politikën ndërkombëtare. Duke ndërtuar një rend të ri evropian përmes pushtimeve, ai testoi deri në skajet e tij logjikën e forcës. Megjithatë, mënyra se si përfundoi përmes ekzilit dhe jo eliminimit dëshmon se edhe në kulmin e rivalitetit, fuqitë e mëdha ishin të vetëdijshme për nevojën e vetëpërmbajtjes, për të ruajtur ekuilibrin afatgjatë të kontinentit.
Pas vitit 1945, rendi ndërkombëtar synoi ta institucionalizonte vetëpërmbajtjen. Krijimi i Kombeve të Bashkuara dhe ndalimi i përdorimit të forcës kishin për qëllim ta bënin të papranueshëm rikthimin e ligjit të më të fortit. Por siç paralajmëronte Hans Morgenthau, politika ndërkombëtare mbetet e strukturuar nga interesi dhe fuqia; normat funksionojnë vetëm për aq kohë sa mbështeten nga aktorët kryesorë. Në të njëjtën frymë, Kenneth Waltz theksonte se sistemi ndërkombëtar nuk garanton drejtësi, por vetëm një stabilitet të përkohshëm, të varur nga ekuilibrat e momentit.
Ndërhyrjet e dekadave të fundit kanë nxjerrë në pah kufijtë e rendit normativ ekzistues. Në situata ku diktatura është e konsoliduar, represioni sistematik dhe shkeljet masive të të drejtave të njeriut janë të dokumentuara, ndërhyrja është parë nga shumë aktorë si mjeti i vetëm për t’i dhënë fund një bllokimi politik dhe humanitar që rendi ndërkombëtar, përmes instrumenteve të tij tradicionale, nuk ka arritur ta zgjidhë. Megjithatë, siç paralajmëronte Hannah Arendt, dhuna edhe kur ushtrohet në emër të së mirës apo të drejtës mbart rrezikun të humbasë kufijtë e saj dhe të shndërrohet në mjet të zakonshëm të veprimive politike, nëse nuk shoqërohet me përgjegjësi dhe kornizë të qartë legjitimuese.
Në këtë kontekst, rasti i Venezuelës shfaqet si një moment i rëndësishëm reflektimi për rendin ndërkombëtar. Nga njëra anë, ai hap perspektivën e një sistemi global më të aftë për të reaguar ndaj shkeljeve të rënda të të drejtave themelore dhe ndaj regjimeve që mbyllin çdo rrugë zgjidhjeje të brendshme. Nga ana tjetër, ai ngre një shqetësim thelbësor: rrezikun që një precedent i tillë të interpretohet gjerësisht dhe të shfrytëzohet nga aktorë të tjerë, veçanërisht nga fuqi jo-demokratike, për të legjitimuar veprime të njëanshme në emër të interesave të tyre.
Megjithatë, historia nuk është vetëm një kronikë paralajmërimesh; ajo është edhe burim mësimesh shprese. Në çdo epokë, krizat kanë shërbyer si pikënisje për riformatimin e rendit ndërkombëtar, duke sjellë jo vetëm tronditje, por edhe struktura të reja stabiliteti dhe bashkëpunimi. Sfida e sotme nuk është të zëvendësohet norma me forcën, por që përdorimi i saj të shërbejë si nxitje për përditësimin dhe forcimin e institucioneve, rregullave dhe përgjegjësisë kolektive.
Në këtë kuptim, debati i sotëm mund të shihet si një mundësi reale për zhvillim. Ai mund ta nxisë komunitetin ndërkombëtar të rishikojë instrumentet ekzistuese, të forcojë mekanizmat e parandalimit dhe të zhvillojë forma më të besueshme të ndërhyrjes legjitime, të mbështetura në një konsensus më të gjerë politik dhe institucional. Riformimi i rendit global nuk duhet të nënkuptojë heqje dorë nga e drejta, por përshtatjen dhe përditësimin e saj në përputhje me realitetet e reja të botës bashkëkohore.
Në përfundim, rendi global gjendet realisht mes shpresës dhe pasigurisë. Rikthimi i forcës në debatin ndërkombëtar nuk nënkupton fundin e normës. Përkundrazi, historia na mëson se rendet më të qëndrueshme lindin aty ku forca shoqërohet me përgjegjësi dhe vetëpërmbajtje. Siç theksonte Raymond Aron, maturia në politikën ndërkombëtare qëndron në një realizëm pa cinizëm dhe një idealizëm të liruar nga iluzionet.
Nëse ky ekuilibër konsolidohet, krizat e sotme mund të shndërrohen jo në shenja të një pasigurie të përhershme, por në momente themeluese të një rendi global më të drejtë, më të besueshëm dhe më të qëndrueshëm përballë sfidave të së ardhmes.
