Miliona tonë naftë bruto, dizel dhe produkte të tjera të naftës ruhen në Evropë për raste krizash të furnizimit. Por në një moment emergjence, kush vendos kur këto rezerva dalin në treg?

Në një kohë kur lufta dhe tensionet në Lindjen e Mesme kanë tronditur tregjet energjetike, vëmendja është kthyer te rezervat strategjike të naftës që mbahen në Evropë.

Pyetja është e thjeshtë: a mundet Brukseli të urdhërojë hapjen e rezervave, apo vendimi mbetet në duart e qeverive kombëtare?

Përgjigjja është një kombinim i rregullave të Bashkimit Evropian, kontrollit kombëtar dhe koordinimit ndërkombëtar përmes Agjencisë Ndërkombëtare të Energjisë (IEA).

Brukseli vendos rregullat, por jo rezervuarët

Sipas rregullave të BE-së, shtetet anëtare duhet të mbajnë rezerva emergjente të naftës të barasvlershme me të paktën 90 ditë importe neto ose 61 ditë konsum të brendshëm, duke u marrë parasysh niveli më i lartë.

Por nuk ekziston një “rezervuar evropian” i vetëm që kontrollohet nga Brukseli.

Rezervat ruhen në nivel kombëtar, qoftë nga shtetet dhe agjencitë e tyre, qoftë përmes rezervave të detyrueshme që mbahen nga kompanitë e sektorit të naftës. IEA gjithashtu lejon që një pjesë e rezervave të mbahet në vende të tjera përmes marrëveshjeve dypalëshe.

Kjo do të thotë se Komisioni Evropian mund të monitorojë dhe koordinojë, por vendimi për përdorimin konkret të rezervave i takon autoriteteve kombëtare.

G7 hap rezervat: 100 milionë fuçi në katër muaj

Presioni mbi tregjet e naftës ka bërë që G7 të ndërmarrë një tjetër veprim të koordinuar.

Më 2 tetor, vendet e G7 ranë dakord që, përmes IEA-së, të çlirojnë 100 milionë fuçi naftë dhe produkte të naftës gjatë katër muajve të ardhshëm. Një sasi e konsiderueshme e dizelit do të vihet në dispozicion që në 20 ditët e para.

Vendimi synon të zbusë presionin mbi tregjet dhe të kufizojë pasojat e ndërprerjeve të furnizimit të shkaktuara nga konflikti në Lindjen e Mesme.

Tregjet kanë reaguar menjëherë. Çmimi i naftës ka shënuar rënie pas njoftimit për çlirimin e rezervave, megjithëse rreziqet në Ngushticën e Hormuzit vazhdojnë të mbajnë të larta pasiguritë.

Evropa ka përdorur tashmë rezervat

Kjo nuk është hera e parë që Evropa përfshihet në një çlirim të madh të rezervave.

Në mars, vendet anëtare të IEA-së ranë dakord për një çlirim emergjent prej rreth 400 milionë fuçish për të kompensuar humbjet në furnizim dhe për të stabilizuar tregjet globale. Komisioni Evropian konfirmoi se vendet evropiane kontribuuan me rreth një të pestën e këtij reagimi.

IEA bëri të ditur se kontributet evropiane në atë operacion do të përqendroheshin kryesisht te produktet e rafinuara të naftës, ndërsa ndarja mes rezervave publike dhe detyrimeve të industrisë mund të ndryshonte nga një shtet në tjetrin.

“Mburoja” 90-ditore e Evropës

Sistemi evropian është ndërtuar për të siguruar që një krizë e papritur të mos e lërë tregun pa furnizime menjëherë.

Çdo shtet i BE-së duhet të ketë rezerva të mjaftueshme për të mbuluar të paktën 90 ditë importe neto ose 61 ditë konsum.

Rezervat mund të jenë naftë bruto, dizel, benzinë dhe produkte të tjera të rafinuara.

Por sasia dhe mënyra se si ruhen ndryshon nga një vend në tjetrin. Për këtë arsye, edhe nëse një pjesë e rezervave të një shteti ruhet fizikisht në një shtet tjetër, kjo nuk do të thotë automatikisht se qeveria e vendit ku ndodhet rezervuari mund ta përdorë atë.

Kontrolli juridik dhe vendimi për përdorimin mbeten çështje të marrëveshjeve dhe autoriteteve përkatëse kombëtare.

Roli i IEA-së bëhet vendimtar në një krizë globale

Kur problemi kalon nga një krizë kombëtare në një krizë globale të furnizimit, hyn në lojë IEA.

Agjencia, me seli në Paris, koordinon reagimin e vendeve anëtare ndaj ndërprerjeve të mëdha të furnizimit. Shtetet anëtare kanë detyrimin të mbajnë rezerva të barasvlershme me të paktën 90 ditë importe neto dhe të jenë të gatshme të marrin pjesë në një reagim kolektiv.

Në këtë mënyrë, një sasi e madhe nafte mund të dalë në treg në të njëjtën periudhë, duke rritur ofertën dhe duke ulur presionin e menjëhershëm mbi tregjet.

IEA nuk merr në pronësi rezervat kombëtare. Ajo koordinon veprimin kolektiv, ndërsa secili shtet përcakton mënyrën konkrete se si do të kontribuojë.

Çfarë do të ndodhë tani?

Komisioni Evropian, shtetet anëtare, IEA dhe industria po koordinojnë mënyrën se si do të realizohen angazhimet e reja.

Situata mbetet e ndjeshme. Komisioni Evropian ka deklaruar se rezervat komerciale dhe emergjente në BE mbeten në nivele të mjaftueshme, por ka paralajmëruar se zhvillimet në Lindjen e Mesme mund të shtrëngojnë më tej tregjet në javët dhe muajt e ardhshëm.

Ndërkohë, vendimi i G7 për 100 milionë fuçi është një përpjekje për të krijuar një “amortizator” të përkohshëm ndaj tronditjes së furnizimit.

Por  kush e ka çelësin?

Brukseli vendos rregullat dhe monitoron rezervat.

Qeveritë kombëtare kontrollojnë rezervat dhe vendosin për përdorimin e tyre.

IEA koordinon reagimet e mëdha ndërkombëtare.

Pra, nuk ekziston një “buton” në Bruksel që mund të hapë menjëherë të gjitha rezervat e naftës në Evropë.

Në rast të një krize të madhe, vendimet kombëtare dhe koordinimi përmes IEA-së bashkohen për të nxjerrë në treg sasi të mëdha nafte dhe produktesh të rafinuara, me synimin për të kufizuar mungesat dhe tronditjet e çmimeve.