Novruzi festohet në shumë vende që shtrihen gjeografikisht nga Azia Qendrore deri në Ballkan, përfshirë edhe Shqipërinë. Në Azerbajxhan, Novruzi është një nga festat më të vjetra, tradicionale dhe më të dashura, e cila festohet për disa ditë. Ai shënon ardhjen e pranverës dhe festohet në ekuinoksin pranveror, më 20-21 mars – fillimi i Vitit të Ri astronomik. Festimet zgjasin për disa ditë dhe përgatitjet për to nisin herët, në fund të muajit të fundit të dimrit.
Origjina e Novruzit daton në zakone dhe rite të lashta të lidhura me kultin e natyrës dhe pjellorisë, si dhe me besimet mbi rënien dhe ringjalljen e natyrës. Universi përbëhet nga katër elemente – uji, zjarri, toka dhe ajri (era). Edhe të martat e Novruzit bazohen në këto elemente. Të martat kremtohen çdo vit një muaj përpara festës së Novruzit.
E para quhet e Marta e Ujit. Kjo do të thotë se, me afrimin e pranverës, zonat e mbuluara me akull në male shkrihen dhe derdhen në lumenj, ndërsa toka fillon ngadalë të laget. E dyta është e Marta e Zjarrit. Që nga kjo kohë, dielli e ngroh gradualisht tokën dhe fillon ta zgjojë atë. Në këtë ditë ndizen zjarre dhe qirinj në emër të secilit anëtar të familjes. E Marta e tretë është e Ajrit (Erës). Era ngroh gradualisht tokën tashmë të zgjuar, lëkund degët e pemëve, i zgjon ato nga letargjia dimërore, hap sythat e tyre, largon retë, duke sjellë pranverën e ngrohtë. E Marta e fundit është e Marta e Tokës. Dielli tashmë e ka ngrohur tokën dhe i ka dhënë jetë.
Më e rëndësishmja ndër këto të marta (Charshanba) është e fundit, e quajtur “Akhir Charshanba”, e cila është sot – 17 mars. Në këtë ditë tradicionale ka shumë gjëra për t’u bërë; shtëpia duhet pastruar dhe duhen përgatitur ushqimet e festës. Samani (gruri i gjelbër i sapombirë) është simbol i Novruzit dhe rritet paraprakisht që të jetë gati mbi tryezë natën e kremtimit. Së bashku me samanin, vezët e lyera dhe ëmbëlsirat e pjekura të festës krijojnë atmosferën festive. Një ditë para festës, njerëzit takohen për të uruar njëri-tjetrin. Në tryezat festive ndizen qirinj dhe shprehen dëshira. Numri i qirinjve përkon me numrin e anëtarëve të familjes. Në mbrëmje, fëmijët vendosin kapelet e tyre poshtë dyerve të fqinjëve dhe fshihen, duke pritur që fqinjët t’i mbushin ato me dhurata festive. Pas perëndimit të diellit, njerëzit mblidhen në rrugë për të ndezur zjarre, për të kërcyer rreth tyre dhe për t’i kapërcyer ato, në mënyrë që të pastrojnë shpirtin e tyre dhe të largojnë shpirtrat e këqinj.
Një nga pjesët thelbësore të tryezës së festës është Khoncha – një tabaka e mbushur me ëmbëlsira, arra, qirinj dhe të tjera gostira. Fqinjët, të afërmit dhe miqtë i dërgojnë njëri-tjetrit tabaka të mbushura me ëmbëlsira. Në ditën e dytë të Novruzit, njerëzit vizitojnë varret e të afërmve dhe miqve për të nderuar kujtimin e tyre. Novruzi është gjithashtu kohë për grumbullime dhe festime masive. Në këtë ditë zhvillohen në të gjithë vendin koncerte të muzikës ashiq dhe folklorike. Akrobatët mbi litar demonstrojnë aftësitë e tyre, pehlevanët (mundësit) garojnë me njëri-tjetrin, ndërsa në rrugë jepen shfaqje komike me pjesëmarrjen e dy personazheve, Kos-Kosa (mjekër cjapi) dhe Kechal (tullaci). Kos-Kosa përfaqëson dimrin, ndërsa Kechal – pranverën. Në garën e tyre me fjalë, Kechal gjithmonë del fitues.
Që nga viti 2009, festa e Novruzit, e cila kremtohet gjithashtu në një sërë vendesh të rajonit dhe më gjerë, është përfshirë në Listën Përfaqësuese të Trashëgimisë Kulturore Jomateriale të Njerëzimit të UNESCO-s. Në sesionin e 64 të Asamblesë së Përgjithshme të OKB-së, 21 marsi u shpall Dita Ndërkombëtare e Novruzit.
Sipas dijenisë sime, Shqipëria dhe Azerbajxhani janë të vetmet vende evropiane ku Novruzi është festë zyrtare. Nga ana ime, mund të vërej se në disa vende kjo festë lidhet gabimisht me besimin fetar, madje ndonjëherë nga kundërshtarët cilësohet edhe si pagane. Në Azerbajxhan, Novruzi lidhet vetëm me ardhjen e pranverës, vitin e ri dhe rilindjen e natyrës. Është një nga festat më të dashura në vendin tim për shkak të kohës kur festohet dhe traditave që e shoqërojnë.
Anar Huseynov
Ambasador i Azerbajxhanit në Shqipëri
