Një marrëveshje e re trepalëshe e mbrojtjes mes Arabisë Saudite, Turqisë dhe Pakistanit ka hapur një kapitull të ri në arkitekturën e sigurisë në botën myslimane, duke ngritur pyetjen nëse tre fuqitë po hedhin themelet e një aleance të ngjashme me NATO-n. Edhe pse aktualisht nuk mund të cilësohet si një “NATO islamike”, pakti i nënshkruar në Mekë përfaqëson një nga përpjekjet më të rëndësishme të viteve të fundit për krijimin e një mekanizmi të mbrojtjes kolektive jashtë garancive tradicionale perëndimore.
Pika më e rëndësishme e marrëveshjes është parimi që një sulm i armatosur ndaj njërit prej tre vendeve do të konsiderohet sulm ndaj të treve. Një formulim ky që ngjan me logjikën e Nenit 5 të NATO-s, sipas të cilit një sulm ndaj një anëtari të aleancës konsiderohet sulm ndaj të gjithëve. Megjithatë, dallimet janë të mëdha. Teksti i plotë i marrëveshjes ende nuk është bërë publik dhe nuk dihet nëse ajo parashikon ndërhyrje automatike ushtarake, plane të përbashkëta operacionale, komandë të përhershme apo vendosje të forcave në rast konflikti.
Ajo që ndryshon është se tre shtetet nuk kanë mbetur më vetëm në nivelin e bashkëpunimit ushtarak, por kanë deklaruar publikisht një angazhim për mbrojtje të përbashkët. Marrëveshja nuk është një zhvillim i papritur. Ajo vjen pas një procesi që nisi me afrimin strategjik mes Arabisë Saudite dhe Pakistanit në vitin 2025, kur dy vendet nënshkruan një marrëveshje dypalëshe mbrojtjeje me formulimin se një sulm ndaj njërit do të konsiderohej sulm ndaj tjetrit.
Turqia më pas u përfshi gradualisht në këtë strukturë, ndërsa negociatat për një marrëveshje trepalëshe kishin nisur prej muajsh. Pas kësaj marrëveshjeje qëndron edhe një realitet ushtarak: Pakistani tashmë ka një prani të konsiderueshme ushtarake në Arabinë Saudite, me trupa, avionë luftarakë, dronë dhe sisteme të mbrojtjes ajrore.
Fuqia e këtij boshti qëndron te kombinimi i kapaciteteve të ndryshme të tre vendeve. Arabia Saudite sjell fuqinë ekonomike, burimet financiare dhe rëndësinë energjetike globale. Turqia kontribuon me një ushtri të madhe konvencionale, përvojë të gjerë operacionale dhe një industri të zhvilluar të mbrojtjes, veçanërisht në fushën e dronëve. Pakistani sjell elementin më të veçantë strategjik: statusin e fuqisë së vetme bërthamore në botën myslimane.
Megjithëse nuk ka një garanci të deklaruar për përdorimin e kapaciteteve bërthamore në mbrojtje të aleatëve të rinj, ekspertët vlerësojnë se prania e Pakistanit në një aleancë të tillë krijon një element të rëndësishëm parandalues.
Megjithatë, marrëveshja nuk duket se është ndërtuar kundër një armiku të vetëm. Për Arabinë Saudite, shqetësimet kryesore lidhen historikisht me Iranin dhe grupet e mbështetura prej tij në rajon. Për Turqinë, sfidat strategjike janë më komplekse, duke përfshirë rivalitetet rajonale dhe përplasjet politike me Izraelin. Ndërsa për Pakistanin, kërcënimi kryesor mbetet India. Kjo tregon se marrëveshja synon më shumë krijimin e një rrjeti sigurie mes fuqive myslimane, sesa formimin e një aleance kundër një shteti të caktuar.
Një nga mesazhet më të forta të këtij pakti lidhet me ndryshimin e perceptimit ndaj rolit të Shteteve të Bashkuara në Lindjen e Mesme. Për dekada, shumë vende të Gjirit janë mbështetur te garancia amerikane për sigurinë e tyre. Por sulmet ndaj objekteve energjetike, ndryshimi i prioriteteve të Uashingtonit dhe hezitimi për përfshirje të reja ushtarake kanë shtyrë disa shtete të kërkojnë alternativa. Marrëveshja e re nuk nënkupton largim nga SHBA-ja apo NATO-ja. Turqia mbetet anëtare e NATO-s, ndërsa Arabia Saudite dhe Pakistani vazhdojnë marrëdhëniet e tyre me Perëndimin.
Por ajo tregon një prirje të re: fuqitë rajonale duan të krijojnë mekanizmat e tyre të sigurisë dhe të mos varen vetëm nga mbështetja amerikane. Termi “NATO islamike” për momentin mbetet më shumë një metaforë sesa një realitet. NATO është një strukturë shumë më e thellë, me komandë të përbashkët, plane ushtarake, institucione të përhershme dhe dekada bashkëpunimi. Por marrëveshja e Mekës ka krijuar diçka që më parë nuk ekzistonte: një angazhim formal mbrojtës mes një fuqie të madhe arabe, ushtrisë së dytë më të madhe të NATO-s dhe fuqisë së vetme bërthamore të botës myslimane.
Nëse ky mekanizëm do të zgjerohet edhe me vende të tjera, ai mund të shënojë fillimin e një arkitekture të re sigurie në Lindjen e Mesme — një sistem i ndërtuar më shumë nga vetë fuqitë rajonale sesa nga aktorët tradicionalë ndërkombëtarë.
