Anëtarët e rinj të Bashkimit Europian mund t’i nënshtrohen një periudhe 15-vjeçare mbikëqyrjeje të posaçme pas anëtarësimit, gjatë së cilës mund të përballen me pezullim fondesh apo edhe të drejtash vote në rast të shkeljeve serioze të shtetit të së drejtës.

Komisioni Europian prezantoi të martën një paketë të re propozimesh që parashikon forcimin e mekanizmave mbrojtës për vendet që do t’i bashkohen BE-së në të ardhmen, si dhe procedura të reja për integrimin gradual të vendeve kandidate.

Masa synon të shmangë situatat kur ndryshimet politike në një shtet të sapoanëtarësuar mund të bllokojnë apo cenojnë procesin vendimmarrës të Bashkimit Europian.

“Jam kritikuar shumë kur thashë për herë të parë se nuk dua të shoh kuaj të rinj trojanë në Bashkimin Europian. Kjo ishte ende para zgjedhjeve në Hungari. Sot mund të them: jo më Viktor Orbán”, deklaroi Komisionerja Europiane për Zgjerimin, Marta Kos.

Mekanizma më të fortë mbrojtës

Në qershor, pesë vende themeluese të BE-së kërkuan forcimin e garancive në traktatet e ardhshme të anëtarësimit, në mënyrë që rastet e regresit demokratik dhe shkeljeve të vlerave europiane të trajtohen më shpejt.

Komisioni po e çon tashmë përpara këtë ide, duke argumentuar se përvoja me Hungarinë ka treguar kufizimet e nenit 7 të Traktatit të BE-së. Ky nen lejon pezullimin e disa të drejtave të një shteti anëtar që shkel vlerat e Bashkimit, por procedura konsiderohet e ngadaltë dhe jo gjithmonë efektive.

Për këtë arsye, propozohet një mekanizëm i ri që do të funksiononte paralelisht me nenin 7. Ai mund të përdorej për të pezulluar fondet europiane dhe, në rastet më të rënda, të drejtën e votës për vendet e reja anëtare që veprojnë kundër shtetit të së drejtës, vlerave të BE-së apo parimit të bashkëpunimit të sinqertë.

Komisioni e konsideron qëndrimin e Hungarisë ndaj Ukrainës si një nga shembujt më të qartë. Budapesti ra dakord që Ukrainës t’i jepej statusi i vendit kandidat, por më pas bllokoi avancimin e procesit.

“Pasi biem dakord për një objektiv, të gjithë duhet të punojmë për të njëjtin objektiv”, tha Kos.

Mekanizmi i ri do të mund të përdorej për një periudhë prej 15 vjetësh pas anëtarësimit dhe vetëm në raste shkeljesh serioze që ndikojnë në funksionimin e Bashkimit Europian.

Masat do të ishin proporcionale, ndërsa pezullimi i të drejtës së votës do të rezervohej vetëm për shkeljet më të rënda.

Procedura mund të nisej nga Komisioni Europian ose nga disa vende anëtare, ndërsa vendimi përfundimtar do t’i takonte Këshillit. Propozimi nuk përcakton ende se me çfarë shumice do të merrej një vendim i tillë.

Mekanizmat mbrojtës nuk janë një praktikë e re në procesin e zgjerimit. Traktatet e mëparshme të anëtarësimit kanë përfshirë klauzola të ngjashme për mangësi serioze në zbatimin e rregullave të tregut të brendshëm, drejtësisë dhe ekonomisë.

Komisioni kërkon që këto klauzola, të cilat në të kaluarën kanë zgjatur tre vjet, të kenë një afat më të gjatë, pa përcaktuar ende kohëzgjatjen.

Në traktatet e ardhshme të anëtarësimit, Komisioni kërkon gjithashtu që vendet e reja të angazhohen që të mos përdorin kërkesën për unanimitet në çështjet e zgjerimit për të zgjidhur mosmarrëveshje dypalëshe.

Shembulli më i fundit i përmendur është Bullgaria, e cila vijon të bllokojë procesin e anëtarësimit të Maqedonisë së Veriut për shkak të mosmarrëveshjeve dypalëshe, përfshirë kërkesën e Sofjes për ndryshime kushtetuese.

Një pjesë e këtyre propozimeve do të kërkojë miratimin e vendeve anëtare. Megjithatë, Komisioni synon që mekanizmat e rinj mbrojtës t’i përfshijë që në fillim të nëntorit në qëndrimin e BE-së për kapitullin e fundit negociues të Malit të Zi.

Integrimi gradual para anëtarësimit

Komisioni Europian ka përfshirë në paketë edhe idenë e “integrimit gradual”, të propozuar më herët nga Franca dhe Gjermania.

Synimi është që vendet kandidate të mund të përfitojnë nga disa elemente të anëtarësimit përpara se të bëhen zyrtarisht pjesë e BE-së.

“Kjo nuk është zëvendësim për anëtarësimin e plotë. Synimi është vetëm që vendet që performojnë mirë të mund të integrohen më herët në ato politika apo sisteme të Bashkimit Europian ku kanë bërë përparim”, tha Kos.

Integrimi gradual do të zbatohej në fusha ku përfitojnë si vendet anëtare, ashtu edhe vendet kandidate. Si shembuj përmenden siguria e zinxhirëve të furnizimit dhe siguria energjetike.

Vendet kandidate mund të përfshihen më herët në programe europiane si Erasmus+ dhe Horizon Europe, të marrin mbështetje nga agjenci si Frontex, të integrohen pjesërisht në tregun e përbashkët, të përfshihen në projekte lidhshmërie dhe të marrin status vëzhguesi në grupe ekspertësh dhe institucione të ndryshme europiane.

Parashikohet edhe një formë më e avancuar integrimi për vendet që janë në përputhje me Brukselin në çështjet strategjike dhe përmbushin kriteret e shtetit të së drejtës.

Komisioni pranon se disa forma integrimi të hershëm ekzistojnë tashmë, por synimi është që procesi të bëhet më sistematik dhe të përshtatet sipas secilit vend kandidat, përmes dialogut të strukturuar dhe financimit të posaçëm.

Kontrollet para anëtarësimit

Në pjesën që lidhet me qeverisjen, Komisioni kërkon që raportet vjetore për shtetin e së drejtës të shtrihen në më shumë vende kandidate dhe që rekomandimet për përafrimin me standardet demokratike të BE-së të bëhen më konkrete.

Synimi është forcimi i institucioneve të pavarura që zbatojnë ligjin dhe përgatitja e vendeve kandidate që, sapo të anëtarësohen, të mund të marrin pjesë menjëherë në Zyrën e Prokurorit Publik Europian.

Në rast se shfaqen probleme serioze gjatë procesit, mund të merren masa deri në shtyrjen e datës së anëtarësimit.

Brukseli synon gjithashtu të testojë para anëtarësimit kapacitetet e vendeve kandidate për zbatimin e rregullave në fusha prioritare si menaxhimi i kufijve, mbikëqyrja e tregut të përbashkët, standardet e sigurisë ushqimore, rrjetet e transportit dhe menaxhimi i fondeve të kohezionit.

Në fusha si bujqësia dhe lëvizja e fuqisë punëtore do të negociohen periudha tranzitore të posaçme.

Para anëtarësimit do të kontrollohen gjithashtu procedurat e prokurimit publik, auditimi i pavarur dhe kapacitetet kundër mashtrimit./Monitor