Më 7 dhjetor 2025 u nda nga jeta studiuesi dhe historiani i përkushtuar, “Mjeshtër i Madh”, Fatos Daci, duke lënë pas një trashëgimi të vyer në fushën e historisë shqiptare. Veprimtaria e tij shumëvjeçare u përqendrua në ndriçimin, mbrojtjen dhe promovimin e figurës së Gjergj Kastrioti Skënderbeu, duke dhënë kontribute të rëndësishme në studimin e jetës dhe origjinës së tij, por mbi të gjitha në përcaktimin e datëlindjes së Heroit Kombëtar – një arritje që sot gjen gjithnjë e më shumë pranim në memorien kolektive.
Puna e Fatos Dacit nuk ishte thjesht akademike. Ajo ishte një mision i vazhdueshëm për të rikthyer në vëmendjen e publikut vlera të harruara, për të nxitur debat shkencor dhe për të forcuar kujtesën historike mbi figurën më përfaqësuese të identitetit shqiptar. Me përkushtim të rrallë dhe pa mbështetje institucionale, ai arriti të krijojë një fond të pasur studimesh, aktivitetesh dhe nismash që sot përbëjnë një referencë të rëndësishme për brezat e sotëm dhe të ardhshëm.
Një ndër kontributet më të veçanta të tij ishte pikërisht përcaktimi i datëlindjes së Skënderbeut, një çështje që për dekada kishte mbetur e paqartë dhe objekt debatesh. Përmes kërkimeve të tij këmbëngulëse dhe analizës së burimeve historike, Daci arriti të artikulojë një tezë të argumentuar, e cila jo vetëm që u përhap gjerësisht, por u përqafua nga komuniteti dhe u kthye në një pikë referimi për përkujtimet publike. Sot, çdo 6 maj, kjo datë shënohet nga shumë shqiptarë brenda dhe jashtë vendit, shpesh pa e ditur se pas saj qëndron një punë e gjatë kërkimore dhe një përkushtim i jashtëzakonshëm individual.
Krahas këtij kontributi, Fatos Daci luajti një rol vendimtar në rikthimin në vëmendje të origjinës dibrane të Skënderbeut dhe në rivitalizimin e Muzeut të Kastriotëve në Sinë. Ky muze, i lënë në harresë për më shumë se dy dekada, u kthye në qendër aktivitetesh dhe kujtese historike falë nismave të tij. Në vitin 2008, ai organizoi aty aktivitetin e parë publik pas shumë vitesh, duke hapur një kapitull të ri për këtë institucion.
Në vijim, ai ndërmori edhe nisma konkrete për përmirësimin e kushteve të muzeut, duke kontribuar me mjete personale dhe duke mobilizuar komunitetin. Çdo aktivitet i organizuar prej tij në këtë hapësirë shërbeu jo vetëm si një ngjarje përkujtimore, por edhe si një thirrje për ndërgjegjësim institucional dhe shoqëror.
Në fushën studimore, ai është autor i katër librave kushtuar Skënderbeut: “Skënderbeu i vërtetë”, “Kastriotët e Çidhnës”, “Çidhna e Kastriotëve” dhe “Të gjitha rrugët të çojnë në Dibër”. Këto vepra përbëjnë një kontribut të rëndësishëm në pasurimin e literaturës historike dhe në nxitjen e debatit shkencor mbi figurën e heroit.
Gjithashtu, ai realizoi dokumentarë, organizoi sesione shkencore dhe aktivitete përkujtimore, ndër të cilat spikasin spektaklet e përvitshme të 6 majit në Sinë. Kulmi i kësaj veprimtarie ishte organizimi i një spektakli madhështor në nëntor 2018, në kuadër të Vitit të Skënderbeut, ku u rikrijua artistikisht një nga momentet më të rëndësishme të historisë së tij.
Fatos Daci ishte gjithashtu një zë aktiv në debatet publike, duke mbrojtur me argumente figurën e Skënderbeut dhe duke kundërshtuar interpretimet që, sipas tij, cenonin të vërtetën historike. Ai e çoi këtë debat edhe në arenën ndërkombëtare, me kumtesa të mbajtura në Shtetet e Bashkuara dhe në Itali.
Trashëgimia që ai lë pas është dëshmi e një përkushtimi të jashtëzakonshëm individual në shërbim të historisë dhe identitetit kombëtar. Pa mbështetje financiare nga shteti, pa struktura dhe pa mjete institucionale, ai arriti të ndikojë në mënyrë të dukshme në mënyrën se si sot kujtohet dhe përjetohet figura e Skënderbeut.
Në një kohë kur shpesh vlerat historike mbeten në hije, kontributi i Fatos Dacit shërben si një model i rrallë i angazhimit dhe përgjegjësisë qytetare. Kujtimi i tij mbetet i lidhur ngushtë me një nga arritjet më domethënëse të kohëve të fundit në historiografinë shqiptare: kthimin e datëlindjes së Skënderbeut në një pikë të përbashkët reference për shqiptarët kudo që ndodhen.
