Gazetari amerikan Evan Gershkovich ka rrëfyer për herë të parë në detaje përvojën e tij gjatë 16 muajve të kaluar në një burg rus, nga arrestimi në Jekaterinburg në mars 2023 deri te lirimi i tij në shkëmbimin e madh të të burgosurve SHBA-Rusi në gusht 2024. Në një intervistë për The New York Times, si dhe në librin e tij të ri The Beautiful, Damned Earth, të botuar më 29 shtator, Gershkovich flet për izolimin, pasojat psikologjike të burgimit dhe mënyrën se si arrestimi i tij u shndërrua në një çështje të rëndësishme gjeopolitike.

Sot, dy vjet pas lirimit, ai thotë se gjendja e tij është përmirësuar. Makthet janë qetësuar, ndërsa sulmet e panikut dhe reagimet e forta ndaj tingujve që i kujtonin burgun janë bërë më të rralla. “Ata nuk më thyen si person”, tha 34-vjeçari, i cili ende e mban kokën të rruar, njësoj si gjatë kohës në burg.

Arrestimi në Jekaterinburg
Gershkovich ishte korrespondent i The Wall Street Journal në Moskë kur, në mars 2023, udhëtoi drejt Jekaterinburgut për të raportuar mbi kapacitetet ushtarako-industriale të Rusisë gjatë luftës në Ukrainë. Teksa ndodhej në një restorant, pas përfundimit të një interviste me një drejtues sindikate, agjentë të Shërbimit Federal të Sigurisë ruse, FSB, hynë në ambient, e kapën, e prangosën dhe i mbuluan kokën me një qese të zezë.

Ai u akuzua për spiunazh, akuza të cilat Gershkovich, The Wall Street Journal dhe qeveria amerikane i kanë mohuar. Sipas gazetarit, baza e akuzës përmblidhej në tre fjali që pretendonin se media amerikane dhe zyra e Wall Street Journal në Moskë përdoreshin nga CIA për mbledhje informacioni dhe se ai ishte pjesë e aparatit të CIA-s. Gershkovich thotë se e kuptoi që në fillim se arrestimi i tij lidhej me një përpjekje për ta përdorur si mjet negociues. Në atë kohë, Rusia kërkonte lirimin e Vadim Krasikov, agjentit rus të dënuar në Gjermani për vrasjen e një ish-luftëtari çeçen në Berlin.

Pjesën më të madhe të burgimit, gazetari e kaloi në burgun Lefortovo në Moskë. Ai thotë se nuk iu nënshtrua torturave të rënda fizike, por përjetoi një presion të madh psikologjik. Një hetues rus i tha, sipas rrëfimit të tij, se në çdo vend ka persona që konsiderohen armiq dhe se, në rastin e tij, autoritetet kishin mbledhur prova të mjaftueshme për ta burgosur.

“Problemet e vërteta me të cilat duhej të përballesha ishin psikologjike”, rrëfen Gershkovich. Në qeli, ai kaloi një pjesë të madhe të kohës me shokët e tij të burgut, Seryogën dhe Nikitën. Ky i fundit u lirua më vonë, por përfundoi në frontin e luftës në Ukrainë dhe u vra atje. Gershkovich përshkruan edhe momentin kur mësoi për vdekjen e Alexei Navalnyt në një burg rus, në shkurt 2024. Ai thotë se lajmi e tronditi dhe se përjetoi edhe një ndjenjë faji, pasi në atë kohë mendimi i parë i tij kishte qenë nëse shkëmbimi i të burgosurve do të sillte edhe lirimin e tij.

Shkëmbimi që i dha lirinë
Në gusht 2024, Gershkovich u lirua në kuadër të një shkëmbimi të madh të të burgosurve mes Rusisë dhe Perëndimit. Marrëveshja përfshiu 24 persona dhe shtatë vende dhe u konsiderua shkëmbimi më kompleks i këtij lloji mes SHBA-së dhe Rusisë që nga fundi i Luftës së Ftohtë.

Presidenti i atëhershëm amerikan Joe Biden ishte drejtpërdrejt i përfshirë në përpjekjet për finalizimin e marrëveshjes. Gershkovich u prit në Bazën Ajrore Andrews, ku u takua me Biden. Gazetari rrëfen se presidenti amerikan i kishte thënë se, nëse ndonjëherë do të dëshironte të fliste me të jo si president dhe gazetar, por thjesht si dy njerëz, dera e tij do të ishte e hapur.

Megjithatë, lirimi solli edhe ndjenja të përziera. Gershkovich thotë se për një periudhë ndjeu faj për faktin se liria e tij kishte qenë pjesë e një marrëveshjeje që çoi edhe në lirimin e Krasikovit.

Jeta pas burgut
Pas kthimit në SHBA, gazetari u përball me pasojat e përvojës së burgimit. Ai tregon se kishte sulme paniku, qante dhe zemërohej pa ndonjë arsye të qartë. Edhe tinguj të zakonshëm, si zhurma e tastierës, mund ta rikthenin psikologjikisht në qelinë ku kishte kaluar muaj të tërë.

Në një moment, ai thotë se ndiente nostalgji për rutinën e burgut. Pas terapisë dhe punës për përpunimin e traumës, gjendja e tij është përmirësuar. “Tani ndihem sikur jam vërtet vetvetja përsëri”, tha ai. Sot Gershkovich jeton në Berlin me partneren e tij, gazetaren ruse Masha Borzunova, e cila e kishte mbështetur gjatë kohës së burgimit. Ai i është rikthyer gazetarisë.

Gershkovich thotë se nuk do të kthehej në Rusi për sa kohë Vladimir Putin është në pushtet. Megjithatë, ai nuk e ka humbur lidhjen me vendin ku ka jetuar dhe punuar dhe nga ku kanë origjinën një pjesë e familjes së tij. “Do të doja shumë të kthehesha një ditë, por nuk mendoj se kjo do të ndodhë së shpejti”, tha ai, duke shtuar: “Mund të shpresohet”.

Në librin e tij, Gershkovich synon që rrëfimi të mos jetë vetëm historia personale e një gazetari të burgosur, por edhe një përshkrim i jetës së njerëzve që përballen me represionin politik në Rusinë e sotme. Ai përmend raste të analistëve politikë, protestuesve kundër luftës dhe shkrimtarëve që janë dënuar me vite burg për qëndrimet apo deklaratat e tyre. “Rusia po ndryshon në mënyrë drastike”, shprehet ai, duke e paraqitur librin si një përpjekje për të treguar jo vetëm se si mbijetoi vetë në burg, por edhe çfarë përjetojnë njerëzit që jetojnë brenda sistemit represiv rus.