Këtë vit shënohet 34-vjetori i gjenocidit të Khojaly — një nga tragjeditë më të rënda dhe më të dhimbshme në historinë e kohëve të fundit të Azerbajxhanit. Deri në fillim të vitit 1992, forcat e armatosura armene kishin pushtuar një pjesë të madhe të rajonit dhe kishin zhvendosur me forcë azerbajxhanasit etnikë.
Në këtë kontekst, dhe me përfshirjen e raportuar të Regjimentit të 366-të të Motorizuar të ish-ushtrisë sovjetike, i stacionuar në Khankendi (kryeqytet i Karabakut), u ndërmor një sulm kundër qytetit të Khojaly. Qyteti kishte përballuar një rrethim katërmujor përpara sulmit, duke e lënë popullsinë civile në kushte tejet të cenueshme.
Në kohën e sulmit, disa mijëra banorë mbeteshin ende në qytet — përfshirë të moshuar, gra, fëmijë, si edhe të sëmurë dhe të plagosur, të cilët nuk kishin mundur të largoheshin. Sulmi shkaktoi viktima masive civile.
Përtej aspekteve ushtarake, Khojaly u shënjestrua edhe si një vendbanim që simbolizonte praninë historike dhe kulturore të azerbajxhanasve në rajon. Brenda pak orësh, u vranë 613 civilë, përfshirë 106 gra, 63 fëmijë dhe 70 të moshuar.
Gjithsej 1,275 banorë u morën peng dhe fati i 150 personave mbetet i panjohur. Tetë familje u shfarosën plotësisht. Si pasojë e tragjedisë, 130 fëmijë humbën njërin prind dhe 25 humbën të dy prindërit. Gjithashtu, 487 persona, përfshirë 76 fëmijë, pësuan plagosje të rënda.
Ngjarjet në Khojaly u dokumentuan nga organizata ndërkombëtare të të drejtave të njeriut, përfshirë Human Rights Watch dhe Memorial.
Gazetarët që vizituan vendngjarjen përshkruan pamje tronditëse shkatërrimi dhe humbjeje. Tragjedia është krahasuar shpesh me mizori të tjera masive të shekullit të njëzetë, si masakra e Katynit, Holokausti, gjenocidi në Ruandë dhe masakra e Srebrenicës — të gjitha këto që kanë lënë një gjurmë të pashlyeshme në historinë botërore.
Deklaratat e bëra nga ish-Presidenti i Armenisë, Serzh Sargsyan, në një intervistë të vitit 2000 me gazetarin britanik Thomas de Waal, të pasqyruara më vonë në librin “Black Garden”, janë cituar gjerësisht në diskutimet mbi tragjedinë. Këto vërejtje janë interpretuar si treguese se sulmi mbante një mesazh të qëllimshëm, të synuar për të frikësuar popullsinë civile azerbajxhanase.
Raportet, fotografitë dhe pamjet filmike të kapura nga gazetarë perëndimorë, përfshirë Anatol Lieven dhe Thomas Goltz, dokumentuan më tej pasojat e masakrës. Pasqyrimi në media të njohura ndërkombëtare si The Washington Times, The New York Times, The Boston Globe, The Guardian, The Independent, Newsweek dhe Time ofron dëshmi të mëtejshme për ato ditë tragjike.
Masakra e Khojaly, së bashku me veprime të tjera të kryera gjatë konfliktit, përbën një shkelje të rëndë të së drejtës ndërkombëtare humanitare, përfshirë parimet e sanksionuara në Konventën për Parandalimin dhe Dënimin e Krimit të Gjenocidit dhe instrumente të tjera themelore të të drejtave të njeriut.
Me kalimin e viteve, janë ndërmarrë përpjekje të vazhdueshme për të siguruar ndërgjegjësim më të gjerë ndërkombëtar dhe njohje ligjore të tragjedisë. Dokumente përkatëse të miratuara nga Unioni Parlamentar i Organizatës së Bashkëpunimit Islamik, si edhe nga parlamentet e Meksikës, Pakistanit, Republikës Çeke, Perusë, Kolumbisë, Panamasë, Hondurasit, Sudanit, Guatemalës dhe Xhibutit, i kanë karakterizuar ngjarjet si gjenocid. Parlamentet e Rumanisë, Bosnjë-Hercegovinës, Serbisë, Jordanisë, Sllovenisë dhe Skocisë, si edhe organet ekzekutive dhe legjislative të më shumë se 20 shteteve të SHBA-së, e kanë dënuar fuqishëm tragjedinë si masakër. Shpresa jonë është që edhe Shqipëria t’i kushtojë vëmendjen e duhur tragjedisë së Khojaly dhe ta vlerësojë atë në një kuadër të përshtatshëm ligjor.
Përmendore kushtuar viktimave të Khojaly janë ngritur në shumë vende të botës. Krahas qyteteve të ndryshme në Azerbajxhan dhe Turqi, monumente ndodhen edhe në Hagë, Berlin, Sarajevë, Meksikë dhe Izrael — si kujtesë e përhershme për viktimat dhe rëndësinë e përkujtimit.
Këtë vit, Azerbajxhani do të përkujtojë sërish përvjetorin e tragjedisë në mbarë vendin dhe, për herë të tretë që nga viti 1992, edhe në vetë qytetin e Khojaly. Duke ndarë të vërtetën për Khojalyn, Azerbajxhani nuk synon të nxisë armiqësi ndaj popullit armen. Objektivi ynë është të sigurojmë llogaridhënie, drejtësi historike dhe kujtesë. Vetëm përmes paqes, llogaridhënies dhe dialogut konstruktiv mund të sigurojmë që tragjedi si Khojaly të mos përsëriten më kurrë.
Konflikti lidhur me ish-rajonin e Nagorno-Karabakut tashmë i përket historisë. Ky zhvillim përfaqëson jo vetëm një moment të rëndësishëm në historinë e Azerbajxhanit të pavarur, por edhe një bazë thelbësore për paqe të qëndrueshme, bashkëpunim rajonal dhe marrëdhënie të mira fqinjësore në Kaukazin Jugor.
Pas rivendosjes së sovranitetit të Azerbajxhanit mbi territorin e tij të njohur ndërkombëtarisht në shtator 2023, si edhe pas marrëveshjes së Uashingtonit të nënshkruar vitin e kaluar midis udhëheqësve të Azerbajxhanit dhe Armenisë, gjashtë muaj më parë, janë krijuar kushte të reja për paqe të qëndrueshme, rindërtim dhe bashkëpunim rajonal.
Pas dekadash armiqësie, të dy vendet po mësojnë si të jetojnë në paqe; janë ndërmarrë masa për ndërtimin e besimit dhe Baku jo vetëm që lejon kalimin e mallrave nëpër territorin e Azerbajxhanit, por edhe i ofron Armenisë karburant me kosto më të ulët. E ardhmja tani varet nga një angazhim i sinqertë ndaj pajtimit dhe stabilitetit. Azerbajxhani mbetet i përkushtuar fuqishëm ndaj një procesi gjithëpërfshirës paqeje me Armeninë. Duke nxitur bashkëpunim konstruktiv me të gjitha vendet, Azerbajxhani ka dëshmuar në mënyrë të vazhdueshme gatishmërinë e tij për të normalizuar marrëdhëniet dhe për të vendosur paqe të qëndrueshme me shtetin fqinj. Sot ekziston një mundësi historike për të ndërtuar një të ardhme të bazuar në njohjen e ndërsjellë të sovranitetit, integritetit territorial dhe parimeve të së drejtës ndërkombëtare.
Shpresojmë që ky vit të shënojë një tjetër etapë në marrëdhëniet tona dypalëshe: Armenia do të ndryshojë kushtetutën e saj për të adresuar pretendimet territoriale ndaj Azerbajxhanit, duke i mundësuar Bakusë të nënshkruajë një marrëveshje paqeje dhe të kthejë faqen e dekadave të armiqësisë.
Azerbajxhani është i gatshëm të ecë përpara. Ne besojmë se pajtimi, bashkëpunimi ekonomik, lidhshmëria dhe respekti i ndërsjellë mund ta shndërrojnë Kaukazin Jugor në një rajon stabiliteti dhe prosperiteti të përbashkët.
