Në fillim për qenin…
“Si qeni që kthehet tek të vjellat e veta, ashtu është budallai që përsërit marrëzinë e vet” shkruhet në Dhiatën e Vjetër duke dhënë një metaforë botërisht të njohur për marrëzinë dhe budallallëkun. Ky qen proverbial mund të jetë analogjia e duhur për KM Rama, i cili të shtunën, tok me presidentin serb Vučić, përmes një artikulli në të përditshmen kryesore gjermane FAZ deklaroi se është i gatshëm të pranojë “anëtarësimin” në Bashkimin Europian pa atributet politike të një shteti anëtar; ndonëse druaj se nuk kemi të bëjmë me të marrë apo me budallenj.

Rama i dha fund deklarativisht raportit preferencial me Serbinë dhe atij personal me presidenti Vučić në verë 2023 kur Beogradi refuzoi të lironte tre policë kufitarë të Kosovës të cilët i kishte kidnapuar xhandarmëria serbe. Këtë e bëri duke deklaruar (jo për herë të parë) fundin e projektit MiniShengen/Ballkan i Hapur, i cili në atë kohë ishte diskredituar si përçarës, antieuropian dhe jo-efektiv. Ky raport preferencial pati aspekte të rrezikshme për stabilitetin rajonal e integritetin e Kosovës si “shkëmbimi i territoreve”, të dëmshme diplomatikisht Kosovën duke krijuar imazhin e izolimit nga aksi i ri Tiranë/Beograd e problematike si trysnia e Ramës ndaj Prishtinës për të pranuar skemat e pafavorshme të Miroslav Lajčákut; në këtë kuadër kujtohet si një risi bizare kur KM Rama, në një samit europian në Bruksel në qershor 2022, ishte i vetmi që apeloi me pasion kundra çdo mase ndaj Serbisë si e vetmja që refuzonte sanksionet kundër Rusisë.

Në tre vitet e fundit Serbia vazhdon të refuzojë sanksionet europiane; ajo jo vetëm që nuk priret të normalizojë marrëdheniet me Prishtinën por krahas aktivitetit ndërkombëtar për delegjitimimin e shtetit kosovar ajo kërcënon Kosovën me agresion ushtarak, dislokon trupa në kufi si përkrah e strehon terroristët që sulmuan Veriun e Kosovës në v2023. Me një fjalë Serbia e Vučićit ishte dhe është një faktor destabilizues për të tërë rajonin. Në ketë sfond gjithkush mund të pyesë pse Rama i kthehet sërish këtij Vučić-i si partner që së bashku t’i drejtohen Berlinit e Brukselit.

Midis dy politikanëve e shteteve të tyre ka edhe ngjashmëri që i veçojnë ata nga katër shtetet e tjera të Ballkanit Perëndimor e më gjerë: Rama e Vučić kryesojnë prej më shumë se një dekade regjime autoritare-kleptokratike me pushtet të përqëndruar e personalizuar dhe ku shteti ligjor e demokracia ka arritir në pikën më të keqe që nga Ramiz Alia/Miloshevići. Gjithashtu të dy vendet janë
sipas Brukselit “ex front-runner” (vrapues më afër finishit) në integrimin europian. Para shtatë vitesh dy front-runners ishin Serbia e Mali i Zi; para dy vitesh ishin Shqipëria e Mali i Zi. Në v2026 vetëm Mali i Zi është zyrtarisht për Brukselin një front-runner.

Pastaj për shanset…

Nëse pyet zyrtarët e Komisionit Europian apo diplomatë të shteteve anëtare për shanset e anëtarësimit të Ballkanit Perëndimor do të përgjigjen njëlloj si dhjetë vjet më parë: anëtarësim i plotë nëse vërtet ju përmbushni standartet. Nëse dëgjon vendimmarrës realë në shtetet anëtare të BE merr vesh që Kroacia ishte shteti i fundit që në v2013 u anëtarësua me të drejta të plota. Të tjerët ose do të presin pafundësisht ose do të marrin diçka më pak. Arsyet brenda BE lidhen me komplikimin e vendimmarrjes jo më me 27 shtete anëtarë por, me anëtarësimin e shteteve ballkanike, me 33 syresh: vetot që shpesh kanë paralizuar apo të paktën kanë komplikuar vendimmarjen europiane mund të jenë më të shpeshta (Rama e Vučić bëhen dorëlëshuar dhe heqin dorë edhe nga përfaqsimi kombëtar me një komisioner dhe me eurodeputetë).

Arsyet që lidhen me rajonin janë thjesht mosarritja e standarteve themelore të ligjshmërisë, demokracisë dhe të lirive e të drejtave të njeriut si dhe i standarteve teknike të tregut. Ironia me artikullin e të shtunës është se të pikërisht dy shtetet që janë më keq me këto standarte propozojnë një anëtarësi të cunguar për të gjithë shtetet e tjera ku të paktën zgjedhjet janë të rregullta dhe qeveritë në dekadën e fundit janë ndryshuar me votë popullore dhe kanë reflektuar vullnetin e elektoratit.

Hileja tjetër në favor të Vučić-it është se ai kështu do t’i shmanget negocimit të kapitujve ku është përfshirë tashme edhe detyrimi për normalizimin e marrëdhënieve me Kosovën (kapitulli 35). Po kështu ai djeg edhe ato pak shanse që ka Malit i Zi për një anëtarësim të plotë duke u ofruar skeptikëve brenda Bashkimit Europian një model më të pranueshëm për ta dhe të aplikueshën toptan për tërë Ballkanin Perëndimor. Për këtë Beogradi ndihmohet edhe nga partitë pro serbe në Podgoricë që i vënë shkopinj në rrota negociatave me BE.

Rama e Vučić advokojnë vetëm për pranim në Tregun e Përbashkët ku do të gëzojnë katër liritë e njohura të qarkullimit pa pengese të personave, mallrave, shërbimeve e kapitalit. Anëtarësia në Tregun e Përbashkët ka parakusht shtetin ligjor. Por Rama e Vučić mund të kenë të drejtë kur mendojnë se BE në ketë rast mund të mbyllë njërin sy. Prandaj cilidoqoftë synimi e rezultati “anëtarësimi i plotë” apo anëtarësimi minus” apo “anëtarësimi me faza” për shtetet e Ballkanit Perëndimor ndihma më e mirë nga BE është kondicionaliteti serioz për standartet themelore: shteti ligjor, demokracia e liritë e të drejtat e njeriut.

*President i Paneuropa-Shqipëri