Evropa po përballet me një krizë të re energjetike, më pak se pesë vjet pas goditjes së rëndë të vitit 2022, e cila pasoi pushtimin rus të Ukrainës. Rritja e çmimeve të gazit, naftës dhe energjisë elektrike po rëndon mbi industrinë, bizneset dhe familjet, ndërsa qeveritë po përpiqen të frenojnë pasojat ekonomike dhe sociale. Shenjat e krizës janë tashmë të dukshme në disa vende. Në Gjermani, një fabrikë porcelani me histori 182-vjeçare, e cila i mbijetoi si regjimit nazist, ashtu edhe periudhës komuniste, po përgatitet të mbyllë aktivitetin deri në fund të vitit. Në Poloni, industria e plehrave kimike kërkon ndërhyrjen e qeverisë për të përballuar kostot në rritje, ndërsa Spanja ka shpenzuar rreth 12 miliardë euro që nga marsi për të zbutur ndikimin e faturave të energjisë.
Sipas të dhënave të cituara nga Bloomberg, çmimet e gazit natyror janë rritur me afro 200% që nga shkurti, duke arritur në fund të tetorit në 100 euro për megavat-orë, niveli më i lartë në katër vitet e fundit. Ndërkohë, janë shtrenjtuar edhe nafta, vajguri dhe energjia elektrike. Një tjetër goditje për ekonomitë evropiane është rritja e kostos së importeve të energjisë. Sipas Komisionit Evropian, që nga fillimi i luftës në Iran, fatura e importit të energjisë në Evropë është rritur me më shumë se 127 miliardë euro. Kjo ndodh në një moment kur shumë shtete po përballen me borxhe të larta publike dhe kanë më pak hapësirë për të financuar paketa të reja ndihme.
Ndër sektorët më të ekspozuar janë industria kimike, ndërtimi, bujqësia, prodhimi i plehrave kimike dhe aviacioni, të cilët varen nga konsumi i lartë i energjisë dhe transporti. Rritja e kostove po ushqen frikën për mbyllje të tjera fabrikash dhe një valë të re deindustrializimi në kontinent.
Rezervat e gazit në nivele shqetësuese, frikë për dimrin
Pavarësisht parashikimeve për një dimër përgjithësisht më të butë, rreziku i periudhave të ftohta mbetet. Modelet meteorologjike nuk përjashtojnë valë të ftohti në Evropën Veriore gjatë dhjetorit, ndërsa temperaturat e ulëta në Azi mund të rrisin konkurrencën për furnizimet me gaz natyror të lëngshëm (LNG) dhe të shtyjnë më tej çmimet.
Shqetësim të veçantë paraqesin edhe rezervat e gazit. Sipas të dhënave të përmendura në raportim, ato ndodhen rreth 15 pikë përqindjeje nën mesataren e viteve të fundit dhe larg objektivit të Bashkimit Evropian për mbushjen në nivelin 90%.
Një skenar i hartuar nga Rrjeti Evropian i Operatorëve të Sistemit të Transmetimit të Gazit parashikon se, nëse dimri rezulton më i ftohtë se pritshmëritë dhe furnizimet ndërkombëtare mbeten nën presion, rezervat evropiane mund të përfundojnë sezonin vetëm me 10% të kapacitetit të mbushur. Në këtë rast, do të nevojitej një ulje prej 15% e kërkesës për energji. Gjermania, ekonomia më e madhe e kontinentit, rrezikon të shterojë rezervat e saj deri në muajin mars. Agjencia Ndërkombëtare e Energjisë ka paralajmëruar gjithashtu se nevoja për të rimbushur rezervat gjatë verës së ardhshme mund ta mbajë tregun nën presion edhe gjatë vitit 2027. Një tjetër faktor shqetësues është siguria e infrastrukturës energjetike. Ekspertët paralajmërojnë për rrezikun e sulmeve hibride ndaj tubacioneve dhe objekteve strategjike, veçanërisht atyre që transportojnë gazin norvegjez, i cili mbulon rreth një të tretën e importeve evropiane.
Kriza energjetike kthehet në problem politik
Pasojat e rritjes së çmimeve kanë dalë edhe në rrugë. Demonstrata kundër kostos së jetesës janë zhvilluar në qytete të ndryshme evropiane, nga Berlini në Milano dhe Paris, ndërsa energjia po kthehet në një nga çështjet kryesore përpara zgjedhjeve në disa vende.
Në Francë, qeveria e Emmanuel Macron po përpiqet të kufizojë shpenzimet publike, duke orientuar ndihmat drejt familjeve dhe bizneseve më të prekura. Kjo qasje është kundërshtuar nga forcat politike opozitare. Marine Le Pen ka propozuar uljen e TVSH-së për karburantet dhe format e tjera të energjisë, ndërsa Jean-Luc Mélenchon kërkon kufizime të çmimeve dhe fitimeve të rafinerive. Edhe Italia po përballet me vështirësi të mëdha, pasi importon rreth tre të katërtat e energjisë që konsumon. Rritja e çmimeve ka nxitur protesta të transportuesve, të cilët muajin e kaluar bllokuan për pesë ditë rrugë kryesore në zonën e Napolit dhe në Siçili. Qeveria u detyrua të ndërhyjë me mbi 100 milionë euro lehtësime tatimore për naftën, si dhe fonde shtesë për bujqësinë dhe peshkimin.
Në Poloni, shqetësimet janë përqendruar te industria e plehrave kimike. Përfaqësues të qeverisë dhe sektorit kanë paralajmëruar se çmimet e larta të gazit po rrisin kostot e prodhimit dhe mund të ndikojnë drejtpërdrejt edhe te çmimet e ushqimeve. Kompania norvegjeze Yara International ka paralajmëruar se, nëse çmimet mbeten në nivele të larta, kostot e saj të energjisë mund të rriten me 450 milionë dollarë në vit vetëm gjatë periudhës tetor-dhjetor. Zëvendësministri polak i Energjisë, Wojciech Wrochna, ka paralajmëruar se reagimi i pamjaftueshëm i institucioneve evropiane po krijon terren për përfitime politike nga forcat populiste.
Një nga shembujt më domethënës të pasojave të krizës është fabrika gjermane e porcelanit Kahla Porzellan, në landin e Tyringisë. Kompania, e cila ka prodhuar enë porcelani për 182 vite dhe i ka mbijetuar ndryshimeve të mëdha historike në Gjermani, pritet të mbyllë aktivitetin deri në fund të vitit, duke lënë pa punë rreth 100 punonjës. Administratori i falimentimit, Rolf Robach, ka bërë të ditur se shpenzimet mujore për gazin kanë arritur në 180 mijë euro, duke përbërë rreth 70% të kostove operative të kompanisë. “Rritja e fundit e kostove të energjisë ka qenë e ndjeshme. Ishte gozhda e fundit në arkivol”, është shprehur Robach për Bloomberg.
Ndërkohë, Bashkimi Evropian po përpiqet të përshpejtojë zhvillimin e burimeve të rinovueshme dhe elektrifikimin e ekonomisë, me synimin për të ulur varësinë nga karburantet fosile të importuara. Por për shumë kompani, këto zgjidhje nuk mund të japin rezultate të menjëhershme. Ekspertët paralajmërojnë se Evropa nuk mund të përballojë humbjen e mëtejshme të kapaciteteve industriale, pasi një pjesë e prodhimit të mbyllur gjatë krizës së vitit 2022 nuk është rikthyer më. Frika është se një tjetër periudhë e gjatë me energji të shtrenjtë do të përshpejtojë zhvendosjen e fabrikave drejt vendeve ku kostot e prodhimit janë më të ulëta. Kështu, kriza e re energjetike nuk po kërcënon vetëm faturat e familjeve dhe bilancet e kompanive, por edhe të ardhmen industriale të Evropës, në një moment kur kontinenti përpiqet të shkëputet nga varësia energjetike dhe të ruajë konkurrueshmërinë e ekonomisë së tij.
