Një zbulim i jashtëzakonshëm arkeologjik në malet e Uzbekistanit juglindor po rishkruan historinë e qyteteve mesjetare përgjatë Rrugës së Mëndafshit. Duke përdorur dronë të pajisur me skanerë lazer LiDAR, arkeologët zbuluan një qytet të madh të fortifikuar, të fshehur për shekuj nën erozionin dhe sedimentet malore. Qyteti, i njohur si Tugunbulak, ndodhet në një lartësi prej mbi 2,130 metrash dhe ishte identifikuar më parë vetëm pjesërisht. Megjithatë, teknologjia moderne zbuloi për herë të parë përmasat e tij reale. Ekipi i udhëhequr nga arkeologu Michael D. Frachetti nga Universiteti i Uashingtonit në St. Louis realizoi 22 fluturime me dronë, duke krijuar një model tredimensional me rezolucion të lartë të gjithë zonës.
Skanimet me LiDAR “hoqën” në mënyrë dixhitale bimësinë dhe parregullsitë e terrenit, duke zbuluar mure mbrojtëse, rrugë, tarraca dhe themelet e ndërtesave. Hartëzimi tregoi se Tugunbulaku shtrihej në rreth 300 akra, duke sfiduar bindjen e deritanishme se qytetet e mëdha të Azisë Qendrore mund të zhvilloheshin vetëm në ultësira pjellore.
Gërmimet zbuluan se qyteti ishte një qendër e rëndësishme e prodhimit të hekurit. Arkeologët gjetën furra, mbetje të shkrirjes së hekurit, shtresa të trasha ndryshku, qymyr dëllinje dhe kokrriza hekuri, prova që tregojnë për një industri të organizuar metalurgjike dhe një rrjet të zhvilluar tregtar. Sipas studiuesve, zbulimi përputhet me përshkrimet e gjeografit arab të shekullit të 10-të, Ibn Hawkal, i cili përmendte një vendbanim malor të quajtur “Marsmanda”, të njohur për aktivitetin e tij metalurgjik. Për herë të parë, dëshmitë arkeologjike duket se e lidhin këtë përshkrim historik me një vend real.
Tugunbulaku lulëzoi nga shekulli VI deri në shekullin XI pas Krishtit, rreth 110 kilometra në lindje të Samarkandës, një prej qendrave më të rëndësishme tregtare të Rrugës së Mëndafshit. Zbulimi sugjeron se rajonet malore kishin një rol shumë më të madh ekonomik sesa mendohej më parë. Në zonën përreth u zbuluan gjithashtu varreza të mëdha, ku janë identifikuar rreth 650 varre. Studiuesit thonë se orientimi i ndryshëm i varrimeve dhe mungesa e objekteve funerare tregojnë se popullsia e qytetit ka ndryshuar gjatë shekujve, duke reflektuar ndikime të ndryshme fetare dhe politike.
Megjithëse qyteti funksionoi për rreth pesë shekuj, ai u braktis rreth vitit 1050 pas Krishtit. Arkeologët nuk kanë gjetur prova për një pushtim apo katastrofë natyrore, ndaj besojnë se braktisja ndodhi gradualisht, si pasojë e një kombinimi faktorësh, përfshirë thatësirën, shpyllëzimin nga prodhimi intensiv i qymyrit dhe ndryshimet në rrugët tregtare të Azisë Qendrore. Ekipi shkencor planifikon të rikthehet në Tugunbulak për gërmime të reja, me shpresën për të zbuluar qendrën administrative të qytetit, mbishkrime, vula dhe artefakte të tjera që mund të hedhin më shumë dritë mbi historinë dhe rolin e këtij qyteti të humbur në rrjetin e madh të Rrugës së Mëndafshit.
