Në letër, Shqipëria është rritur. PBB për frymë, sipas Bankës Botërore, ka kaluar nga rreth 4.4 mijë dollarë në vitin 2013 në mbi 11.3 mijë dollarë në vitin 2024. Kjo është rritje e rëndësishme dhe nuk duhet mohuar.

Por pyetja ekonomike nuk mbaron te mesatarja. Sa nga kjo rritje është kthyer në produktivitet, punë cilësore, kursime familjare, akses në banesë, konkurrencë të ndershme dhe mirëqenie më të shpërndarë?

Një ekonomi mund të zgjerohet pa u bërë domosdoshmërisht më e shëndetshme. Mund të ketë apartamente të shtrenjta, hotele, restorante plot, konsum të dukshëm dhe shumë para në qarkullim. Një pjesë e kësaj hyn në statistika si rritje. Por jo çdo rritje është zhvillim.

Ka rritje që vjen nga produktiviteti, puna e kualifikuar, teknologjia, eksporti, kapitali i pastër dhe konkurrenca. Ka edhe rritje që vjen nga kapitali i paqartë, ndërtimi spekulativ, lidhjet me pushtetin, lejet selektive dhe dobësia e kontrollit institucional.

E para krijon zhvillim. E dyta krijon iluzionin e tij.

Këtë mund ta quajmë “steroid economy”: një ekonomi që merr volum shpejt, por jo forcë të qëndrueshme. Kapitali i paqartë mund të fryjë sektorë, të rrisë çmime dhe të krijojë pamje dinamizmi. Por nëse nuk prodhon produktivitet, eksport, teknologji dhe punë cilësore, ai nuk e forcon ekonominë; vetëm e bën të duket më e madhe përkohësisht.

Problemi nuk është pasuria, fitimi, ndërtimi, turizmi apo biznesi privat. Shqipëria ka nevojë për më shumë sipërmarrje, kapital privat, investime dhe ambicie ekonomike.

Problemi fillon kur kapitali nuk konkurron në kushte të barabarta. Kur një sipërmarrës paguan kredi, interesa, taksa, paga dhe mban riskun e tregut, ndërsa një aktor tjetër hyn me burime të paqarta, kosto kapitali të panjohur dhe akses më të lehtë te leja, prona apo mbrojtja institucionale, tregu deformohet.

Në atë moment konkurrenca nuk mat më vetëm aftësinë, cilësinë dhe produktivitetin. Fillon të masë aksesin.

Banesat, paga dhe kapitali që kërkon strehë

Tregu i banesave është shembulli më i dukshëm. Në vitin 2024, çmimi mesatar i banesave të shitura u rrit me 44.5%; në Tiranë rritja arriti në 56%. Në të njëjtën kohë, paga mesatare bruto u rrit me 9.8%, duke arritur rreth 77 mijë lekë në muaj.

Pra, çmimi i banesave u rrit rreth 4.5 herë më shpejt se paga mesatare. Në Tiranë, gati 5.7 herë më shpejt.

Kur banesa shtrenjtohet shumë më shpejt se paga, prona largohet nga funksioni bazë si strehë dhe kthehet në instrument financiar. Kjo nuk është domosdoshmërisht e paligjshme, por bëhet problem ekonomiko-shoqëror kur çmimet shkëputen nga fuqia reale blerëse e familjeve.

Edhe ndërtimi ndjek të njëjtën prirje. Në vitin 2024 u miratuan 1,336 leje ndërtimi për ndërtesa të reja, më pak se një vit më parë. Por sipërfaqja e miratuar u rrit në rreth 2.5 milionë m², nga 2.1 milionë m² në vitin 2023, ndërsa vlera e përafërt e lejeve arriti në 106.4 miliardë lekë. Më pak leje, por projekte më të mëdha dhe më të shtrenjta.

Në Tiranë, sipërfaqja e lejeve të ndërtimit në vitin 2024 arriti mbi 1.9 milionë m². Për një qytet ku paga nuk ndjek çmimin e banesës, kjo nuk është vetëm tregues urbanizimi. Është pyetje ekonomike: kush po e blen këtë sipërfaqe, me çfarë të ardhurash dhe për çfarë funksioni real?

Investimet e huaja tregojnë të njëjtin drejtim. Në vitin 2024, FDI-të arritën rreth 1.58 miliardë euro, ndërsa pasuritë e paluajtshme morën rreth 379 milionë euro, afërsisht një të katërtën e totalit. Kjo nuk provon burim të paligjshëm kapitali, por tregon se një pjesë e rëndësishme e parasë që hyn në vend shkon drejt pronës, jo drejt industrisë, teknologjisë apo kapaciteteve eksportuese.

Edhe kreditimi bankar e konfirmon peshën e pronës. Në fund të vitit 2024, stoku total i kredisë bankare ishte rreth 779.5 miliardë lekë. Nga kjo, rreth 400 miliardë lekë lidhej me blerje banesash dhe pasuri të paluajtshme për individë e biznese. Pra, rreth gjysma e portofolit ishte e lidhur drejtpërdrejt me pronën.

Të marra veçmas, këto shifra nuk provojnë kriminalitet. Të lexuara së bashku, tregojnë një prirje të qartë: ndërtimi, çmimet, kreditimi dhe FDI-të takohen te prona, ndërsa pagat, eksportet dhe produktiviteti ecin më ngadalë. Në këtë pikë, rritja fillon të ngjajë më shumë me parkim kapitali sesa me zhvillim të qëndrueshëm.

Paradoksi i investimeve që rriten, eksporteve që nuk lëvizin dhe punësimit që mbetet pas

Në një ekonomi të shëndetshme, investimi duhet të krijojë eksport, teknologji, vende pune cilësore dhe produktivitet. Nuk është thjesht para e hedhur në qarkullim; është premtim për prodhim të ardhshëm.

Por në Shqipëri shfaqet një paradoks i fortë. Në vitin 2024, investimet fikse — ndërtesa, makineri, pajisje dhe kapacitete prodhuese — zinin 24.36% të PBB-së dhe u rritën me 5.81% në terma realë. Në të njëjtin vit, eksportet e mallrave dhe shërbimeve u rritën vetëm 0.11% në terma realë, ndërsa importet u rritën 5.99%.

Pra, ekonomia investon, por nuk eksporton më shumë. Përthith kapital, por nuk e kthen mjaftueshëm në kapacitet prodhues.

Edhe punësimi nuk tregon hovin që do të prisje nga investime kaq të larta. Në tremujorin e katërt të vitit 2024, shkalla e punësimit për popullsinë 15-64 vjeç ishte 68.3%, vetëm 1.6 pikë përqindje më e lartë se një vit më parë dhe 0.8 pikë më e ulët se tremujori paraardhës. Numri i të punësuarve u rrit me 1.8% në terma vjetorë.

Shpërndarja sektoriale nuk tregon transformim të fortë prodhues. Punësimi u rrit me 1.0% në bujqësi, 3.6% në industri dhe 1.5% në shërbime. Ka përmirësim, por jo zhvendosje të mjaftueshme drejt sektorëve me produktivitet të lartë.

Nga ana tjetër, papunësia totale ishte 8.8%, ndërsa ajo e të rinjve 15-29 vjeç mbeti 19.1%. Këtu qëndron paradoksi: investimet rriten, eksportet mezi lëvizin dhe një pjesë e madhe e rinisë mbetet jashtë punës së qëndrueshme.

Pyetja nuk është “a duhen investime?”. Sigurisht që po. Pyetja është: çfarë lloj investimesh janë këto? A krijojnë kapacitete prodhuese, teknologji, eksporte dhe punë cilësore, apo shkojnë kryesisht drejt pronës, konsumit të dukshëm dhe sektorëve me lidhje të dobët me produktivitetin afatgjatë?

Rinia pa kapital dhe pa derë hyrjeje

Kostoja më e rëndë e këtij modeli nuk është vetëm ekonomike. Është shoqërore. Një ekonomi ku prona, leja, kontakti dhe kapitali fillestar vlejnë më shumë se puna, dija dhe ideja, dekurajon pikërisht ata që duhet ta ndërtonin të ardhmen: të rinjtë pa kapital dhe pa akses institucional.

Në tremujorin e fundit të vitit 2024, papunësia e të rinjve 15-29 vjeç ishte 19.1%. Shkalla e punësimit të tyre ishte 43.4%, ndërsa pjesëmarrja në forcën e punës 53.6%. Edhe më shqetësues është treguesi NEET: të rinjtë që nuk janë as në punë, as në shkollë, as në trajnim. Në vitin 2024, ky tregues ishte rreth 22.2% për grupmoshën 15-29 vjeç.

Kjo nuk është thjesht papunësi. Është pritje pa horizont. Energji që nuk gjen kanal. Ambicie që përplaset me një treg ku hyrja shpesh nuk varet nga talenti, por nga kapitali, lidhja, leja dhe mbrojtja.

Pastaj vjen emigrimi. Sipas Censusit 2023, Shqipëria ka rreth 2.4 milionë banorë, rreth 420 mijë më pak se në vitin 2011. Një vend që rrit PBB për frymë, por humbet njerëz, duhet ta lexojë me kujdes suksesin e vet. PBB për frymë rritet edhe kur ekonomia zgjerohet, por edhe kur popullsia bie.

Kjo është drama shqiptare: një ekonomi që rrit vlerën mesatare për frymë, ndërsa një pjesë e madhe e frymëve ikin.

Për të riun pa kapital, zgjedhja bëhet gjithnjë e më e vështirë: të presë, të largohet, ose të hyjë në një ekonomi ku fitimi duket më i shpejtë, por rreziku është më i lartë. Kështu ekonomia e errët nuk rekruton vetëm përmes parasë. Rekruton edhe përmes mungesës së alternativës.

Turizmi dhe modeli i suksesit

Turizmi është sektor real dhe me potencial të madh. Ai mund të lidhë bujqësinë, prodhimin vendas, kulturën, transportin dhe punësimin cilësor. Shqipëria ka nevojë për turizëm më të mirë, jo për më pak turizëm.

Por kur turizmi bashkohet me ndërtim të pakontrolluar, kapital të paqartë dhe përdorim afatshkurtër të bregdetit, rrezikon të bëhet pjesë e së njëjtës ekonomi të fryrë. Hoteli luksoz nuk është problem. Problemi është kur ai nuk lidhet me furnizues vendas, paga cilësore, standarde pune dhe vlerë të qëndrueshme për komunitetin.

Një sektor është vërtet zhvillim kur krijon zinxhir vlere, jo vetëm fasadë konsumi.

Institucionet dhe cilësia e tregut

Kapitali i paqartë nuk kërkon vetëm treg. Kërkon akses: leje, siguri, heshtje, mbrojtje dhe parashikueshmëri të njëanshme. Nëse institucionet janë të dobëta, të politizuara ose selektive, tregu nuk funksionon si mekanizëm i lirë konkurrues, por si sistem hyrjesh të kontrolluara.

Këtu nuk kemi problem me ekonominë e tregut. Kemi problem me mungesën e saj. Një treg i vërtetë kërkon pronë të sigurt, kontrata të zbatueshme, gjykata funksionale, administratë neutrale, rregulla të barabarta, transparencë pronësie dhe konkurrencë reale.

Kur këto mungojnë, fitues nuk del domosdoshmërisht më i afti. Fitues del ai që ka aksesin më të mirë. Kjo dëmton sipërmarrësin normal, largon investitorin serioz dhe e shtyn kapitalin e ndershëm të bëhet i kujdesshëm ose të largohet.

Në këtë kuptim, ekonomia e errët nuk është vetëm çështje penale. Është çështje institucionale. Ajo dëmton çmimet, konkurrencën, strukturën e investimeve, sjelljen e të rinjve dhe besimin se suksesi mund të arrihet me punë të ligjshme.

Detox strukturor

Shqipëria nuk ka nevojë për më pak biznes. Ka nevojë për më shumë biznes të ndershëm. Nuk ka nevojë për më pak kapital. Ka nevojë për kapital më transparent. Nuk ka nevojë për më pak investime. Ka nevojë për investime që rrisin produktivitetin, eksportin, teknologjinë dhe punën cilësore.

Kjo kërkon një detox strukturor: pastrim të burimit të kapitalit, transparencë pronësie, kontroll real të lejeve, hetim financiar serioz, mbikëqyrje bankare, kufizim të koncesioneve problematike dhe ndarje të qartë të politikës nga kapitali i paqartë.

Detox-i strukturor nuk është slogan moral. Është kusht ekonomik. Pa të, tregu mbetet i deformuar, sipërmarrësi i ndershëm penalizohet, prona mbetet e pasigurt dhe shteti varet nga flukse që duhet t’i kontrollojë.

Megjithatë, kjo nuk është histori pa shpresë. Shumë nga të rinjtë që sot rrezikojnë jetën për biznese kriminale nuk janë mungesë energjie, guximi apo inteligjence. Shpesh janë energji të vendosura në trajektoren e gabuar. Në një ekonomi transparente, me rregulla të qarta, konkurrencë të ndershme dhe risk të pranueshëm, shumë prej tyre do të ishin sipërmarrës, teknikë, menaxherë, eksportues, mjeshtër zanati apo ndërtues biznesesh reale.

Problemi nuk është se Shqipërisë i mungon energjia njerëzore. Problemi është se një pjesë e kësaj energjie nuk gjen kanal normal ekonomik. Një ekonomi funksionale nuk e vret guximin; e kanalizon. Nuk e kriminalizon ambicien; i jep rregulla, kredi, treg, dije dhe mundësi.

Prandaj detox-i strukturor nuk është vetëm pastrim i parasë. Është ndryshim trajektoreje.

Ekonomia e krimit nuk e forcon vendin. Ajo e fryn përkohësisht, duke ia dobësuar strukturën nga brenda. Shqipërisë nuk i duhet më shumë steroid ekonomik. I duhet detox strukturor — dhe një ekonomi ku energjia e të rinjve të mos shkojë për të mbrojtur kapitalin e errët, por për të ndërtuar të ardhmen.