Një krijesë e vogël detare, me përmasa vetëm katër milimetra, po tërheq vëmendjen e shkencëtarëve në mbarë botën për shkak të një aftësie të jashtëzakonshme: mund të rikthehet në një fazë të hershme të jetës dhe të nisë sërish ciklin e zhvillimit. Bëhet fjalë për kandilin e detit Turritopsis dohrnii, i njohur ndryshe si “kandili i pavdekshëm”, i cili mund të hapë perspektiva të reja në kërkimet për ngadalësimin e plakjes dhe trajtimin e sëmundjeve që lidhen me moshën.
Ndryshe nga shumica e organizmave të gjallë, të cilët kalojnë në mënyrë të pakthyeshme nga rinia drejt plakjes, kjo krijesë ka aftësinë të rikthehet nga faza e pjekurisë në fazën e hershme të zhvillimit, të njohur si polip. Ky proces mund të aktivizohet kur kandili përballet me kushte të pafavorshme, dëmtime fizike apo stres biologjik. Në vend që të vazhdojë drejt fundit të ciklit jetësor, organizmi mund të transformohet dhe të nisë një cikël të ri zhvillimi.
Sipas shkencëtarëve, aftësia e jashtëzakonshme e këtij kandili nuk lidhet me një gjen të vetëm, por me një mekanizëm kompleks të riprogramimit qelizor, të njohur si transdiferencim. Gjatë këtij procesi, qelizat e specializuara mund të ndryshojnë identitetin dhe funksionin e tyre, duke mundësuar rindërtimin e organizmit në një fazë më të hershme të jetës. Kjo aftësi e bën Turritopsis dohrnii një nga organizmat më interesantë për studimin e rigjenerimit qelizor dhe mekanizmave biologjikë të plakjes.
Zbulimi i shkencëtarëve spanjollë
Një hap i rëndësishëm në kuptimin e këtij fenomeni është bërë nga studiuesit e Universitetit të Oviedos në Spanjë, nën drejtimin e shkencëtarit Carlos López-Otín. Ekipi analizoi gjenomin e kandilit të ashtuquajtur të pavdekshëm dhe e krahasoi me atë të një specieje të afërt që nuk zotëron të njëjtën aftësi rigjeneruese. Rezultatet zbuluan ndryshime në gjenet që lidhen me riparimin e ADN-së, mbrojtjen e qelizave dhe ruajtjen e stabilitetit gjenetik. Studiuesit identifikuan gjithashtu mekanizma që mund të ndihmojnë organizmin të shmangë disa nga dëmtimet biologjike që zakonisht shoqërojnë plakjen. Këto zbulime kanë rëndësi për mjekësinë, pasi dëmtimi i ADN-së dhe dobësimi i aftësisë së qelizave për t’u rigjeneruar janë ndër proceset që lidhen me plakjen dhe zhvillimin e sëmundjeve të ndryshme.
A mund të zbulohet sekreti i rinisë së përjetshme?
Megjithëse aftësia e kandilit për të rinisur ciklin jetësor ka ngjallur interes të madh, shkencëtarët theksojnë se kjo nuk do të thotë se pavdekësia njerëzore është e mundur. Organizmi i njeriut është shumë më kompleks dhe mekanizmat që funksionojnë te kandili i detit nuk mund të zbatohen drejtpërdrejt te njerëzit. Megjithatë, studimi i këtyre proceseve mund të ndihmojë në kuptimin e mënyrës se si qelizat riparojnë dëmtimet, ruajnë funksionet e tyre dhe përballojnë ndryshimet që sjell mosha. Në të ardhmen, njohuritë e përfituara mund të kontribuojnë në zhvillimin e terapive të reja për sëmundjet që lidhen me plakjen, megjithëse deri më tani nuk ekziston një trajtim i provuar te njerëzit që buron nga këto zbulime. Kështu, kandili i vogël i detit, i cili ka aftësinë të rikthejë orën e vet biologjike, po shndërrohet në një model të rëndësishëm shkencor për të kuptuar një nga misteret më të mëdha të jetës: procesin e plakjes.
