Në këtë episod të emisionit “Autokton” me autore Anila Ahmataj, udhëtojmë pas në kohë, në vitin 1943, për të sjellë në dritë një histori prekëse që nuk duhet të humbasë kurr. Prifti Andrea Gjeçi dhe bashkëshortja e tij Polikseni, ndërtuan jetën, familjen dhe ëndrrat e tyre në Selenicë, derisa fati i tyre u pre dhunshëm nga nazifashistët.
Historia jeton në tokë, në gurë, në shtëpi të vjetra, në kujtesën e njerëzve dhe në heshtjen që ka mbetur pas tyre. Selenica është një prej këtyre vendeve. Pranë Vjosës, mes kodrave të jugut dhe një toke që prej lashtësisë ka fshehur në thellësi pasuritë e saj, kjo trevë duket sikur e ka shkruar historinë në dy botë, njëra mbi tokë, aty ku kanë jetuar njerëzit, janë ngritur shtëpitë, kishat dhe vendbanimet dhe tjetra nën tokë, aty ku bitumi natyror i ka dhënë kësaj treve një emër që ka udhëtuar përtej shekujve. Selenica është ajo tokë ku e shkuara duket sikur del nga thellësia. Por pasuria e saj nuk është vetëm ajo që ka nxjerrë në dritë nëntoka. Pasuria e saj më e madhe janë njerëzit dhe historitë që kanë mbetur të lidhura me këtë vend.
Mbi këtë peizazh të lashtë, nën hijen e kujtesës dhe të besimit, qëndron edhe Kisha e Shën Athanasit, dëshmi e një historie shpirtërore që ka shoqëruar breza të tërë. Dhe pikërisht këtu, në këtë qytezë të vogël, ku jeta dukej se rridhte mes punës, besimit dhe përpjekjeve të përditshme, do të ndërtohej historia e një çifti që sot nuk mund të kujtohet pa kujtuar edhe vetë Selenicën. Andrea dhe Polikseni Gjeçi.
Ata e zgjodhën Selenicën për të jetuar. Këtu ngritën shtëpinë e tyre, këtu ndërtuan familjen dhe këtu erdhi në jetë djali i tyre i vetëm, Koco. Një familje e vogël, por me një botë të madhe brenda saj. Andrea Gjeçi ishte prift, por veprimtaria e tij nuk u kufizua vetëm brenda mureve të kishës. Ai ishte një njeri i lidhur me komunitetin, me njerëzit dhe me atë që përbënte themelin e identitetit të tyre. Në shtëpinë e tij, fjala shqipe nuk ishte thjesht një gjuhë që flitej. Ishte një vlerë që duhej ruajtur dhe përcjellë. Në ato mure, gjuha, besimi dhe ndjenja e përkatësisë u bënë pjesë e një jete që do të merrte një kuptim edhe më të madh kur koha do t’i vinte njerëzit përpara zgjedhjeve të vështira.
Polikseni ishte pranë tij. Ajo nuk ishte vetëm bashkëshortja e Andreas, por gruaja që ndau me të çdo ditë të asaj jete, çdo gëzim dhe çdo frikë. Ishte nëna e Kocos dhe zemra e asaj shtëpie. Në një kohë kur bota përreth po ndryshonte me shpejtësi, ata përpiqeshin të ruanin atë që kishin ndërtuar: familjen, shtëpinë, besimin dhe një jetë të denjë për të birin. Por askush nuk mund ta dinte se sa pak kohë u ishte dhënë.
Sepse mbi Shqipëri po afrohej lufta. Dhe lufta nuk pyet se sa e vogël është një shtëpi, sa e pambrojtur është një familje apo sa larg ndodhesh nga fusha e betejës. Ajo vjen. Dhe kur vjen, merr me vete qetësinë e njerëzve, frikën e tyre, shpresat e tyre dhe, shumë herë, edhe vetë jetën.
Viti 1943 do të mbetej i gdhendur në historinë e familjes Gjeçi. Në atë kohë, dhuna e pushtimit kishte hyrë thellë në jetën e vendit dhe Selenica nuk mund të mbetej jashtë saj. Ajo që për njerëzit e tjerë mund të ishte një luftë e dëgjuar nga larg, për Andrea dhe Poliksenin do të bëhej realiteti më i tmerrshëm i jetës së tyre. Dera e shtëpisë së tyre nuk do të ishte më vetëm një prag ku hynin e dilnin njerëzit e familjes. Do të bëhej pragu i tragjedisë.
Andrea dhe Polikseni u kapën dhe u masakruan barbarisht nga forcat nazifashiste. Nuk ishte thjesht fundi i dy jetëve. Ishte shkatërrimi i një familjeje. Në një çast, një shtëpi humbi dy shtyllat e saj. Një nënë nuk do ta shihte më djalin. Një baba nuk do ta shihte më të birin të rritej. Dhe një fëmijë mbeti pa dy njerëzit që duhej ta shoqëronin gjatë gjithë jetës.
Koco mbeti vetëm dhe ndoshta kjo është pjesa më e dhimbshme e kësaj historie. Sepse pas një vrasjeje mbeten trupat, por pas vrasjes së prindërve mbetet një fëmijë që duhet të mësojë të jetojë me mungesën e tyre. Koco nuk do të kishte më zërin e babait, duart e nënës, këshillat e tyre, as mundësinë për t’u kthyer në shtëpi dhe për t’i gjetur aty. Lufta i kishte marrë gjithçka.
Por nuk mundi t’i fshinte atë që Andrea dhe Polikseni kishin mbjellë tek ai. Koco do të vazhdonte jetën me një dhimbje që nuk kishte zgjedhur, por edhe me një trashëgimi që nuk mund ta mohonte. Prindërit e tij kishin rënë në një kohë kur vendi ishte përfshirë nga lufta dhe ai zgjodhi të mos qëndronte vetëm përballë dhimbjes. Ai iu bashkua luftës. Djali i çiftit të vrarë u bë pjesë e betejës që po zhvillohej për fatin e vendit. Kështu, historia e Andrea dhe Poliksenit vazhdoi përmes të birit. Ata nuk mundën të flisnin më, por vepra e tyre vazhdoi të fliste. Andrea kishte besuar te fjala, te gjuha, te njerëzit. Polikseni kishte mbajtur gjallë shtëpinë, familjen dhe dashurinë në ditët e vështira. Koco mori me vete kujtimin e tyre dhe e ktheu në forcë për të vazhduar përpara.
Ndoshta nuk ka dhimbje më të madhe se ajo e një fëmije që duhet të bëhet burrë pa prindërit e tij. Por ka edhe një dhimbje tjetër, ajo e një historie që mund të humbasë nëse nuk tregohet.Dhe pikërisht këtu fillon detyra e kujtesës.
Sepse Andrea dhe Polikseni Gjeçi nuk janë vetëm dy emra të një kohe të largët. Ata janë pjesë e historisë së Selenicës. Janë pjesë e historisë së një familjeje që lufta e këputi në mes. Janë pjesë e kujtesës së një komuniteti që pa se si dhuna mund të hyjë në jetën e njerëzve të zakonshëm dhe t’u marrë gjithçka.Ata nuk patën mundësi të dinin se çfarë rruge do të merrte jeta e tij. Nuk patën as mundësinë e një lamtumire.Por vitet nuk mundën ta mbyllnin plotësisht historinë e tyre.Sepse disa njerëz nuk jetojnë vetëm për aq kohë sa rreh zemra e tyre. Ata jetojnë në kujtesën e atyre që vijnë pas. Jetojnë në emrin që përsëritet, në historinë që tregohet, në një shtëpi që ende mund të mbajë gjurmët e tyre dhe në një vend që nuk pranon t’i harrojë.Sot, Selenica vazhdon jetën e saj. Vjosa rrjedh si atëherë. Toka vazhdon të mbajë në thellësi gjurmët e së kaluarës. Kisha e Shën Athanasit vazhdon të dëshmojë për brezat që kanë kaluar. Njerëzit kanë ndryshuar, rrugët kanë ndryshuar, koha ka ndryshuar. Por kujtesa ka një mënyrë të vetën për të qëndruar.Ajo kthehet te një emër, te një shtëpi. Te një familje, te një burrë dhe një grua.Andrea dhe Polikseni Gjeçi.Dy njerëz që e ndërtuan jetën e tyre në Selenicë dhe që u morën nga kjo botë në një nga ditët më të errëta të historisë. Dy njerëz që nuk patën mundësi ta shkruanin vetë fundin e historisë së tyre. Por fundi i jetës së tyre nuk ishte fundi i kujtimit.Sepse ajo që vdes një herë është njeriu.
Ajo që mund të vdesë çdo ditë është kujtesa.Dhe ndaj, sot, pas kaq vitesh, kjo histori kthehet aty ku nisi, në Selenicë. Në tokën ku ata jetuan, në vendin ku ngritën shtëpinë, ku rritën ëndrrat dhe ku lanë pas djalin e tyre.Kthehet për të thënë se përtej historisë së madhe të luftërave, pushtimeve dhe betejave, ekzistojnë edhe historitë e vogla të njerëzve. Histori që shpesh nuk gjenden në faqet më të mëdha të librave, por që mbajnë brenda tyre të njëjtën dhimbje, të njëjtën sakrificë dhe të njëjtën dashuri për jetën.Ndoshta kjo është ajo që historia kërkon prej nesh sot, të mos heshtim. Sepse heshtja, me kalimin e viteve, mund të bëhet harresë. Dhe harresa është një nga plagët më të rënda që mund t’i shkaktohet kujtesës së një kombi. Ne nuk mund t’i kthejmë pas njerëzit që humbën jetën. Nuk mund t’u japim sërish prindërve fëmijët që u morën nga lufta, nuk mund t’u kthejmë nënave bijtë, as fëmijëve prindërit. Por mund të bëjmë diçka që është ende në dorën tonë, mund të mos lejojmë që emrat e tyre të zhduken.
Memoria kombëtare nuk ruhet vetëm në monumente. Ajo ruhet duke treguar historitë e njerëzve, duke kërkuar dokumentet e humbura, duke dëgjuar dëshmitarët, duke hyrë në arkivat e heshtura, në shtëpitë e vjetra, në fotografitë e zbehura, në letrat e mbetura pas brezave dhe në kujtimet e atyre që ende mund të flasin. Sepse pas çdo date historike ka një njeri. Pas çdo beteje ka një familje. Pas çdo emri në një listë ka një jetë, një nënë, një baba, një fëmijë, një ëndërr të ndërprerë. Dhe pas shumë prej tyre ka edhe gjak.
Gjak shqiptar të derdhur në rrugë, në male, në shtëpi dhe në tokën e këtij vendi; gjak njerëzish që sakrifikuan për familjet e tyre, për gjuhën, për identitetin, për dinjitetin dhe për të drejtën për të jetuar të lirë. Prandaj historia nuk duhet të mbetet vetëm në duart e arkivave. Ajo duhet të dalë në dritë. Duhet të flitet për njerëzit që e jetuan, për ata që sakrifikuan, për ata që u vranë, për ata që u zhdukën dhe për ata që mbetën pas tyre duke mbajtur mbi supe peshën e një dhimbjeje që nuk u shua kurrë. Të ruash kujtesën nuk do të thotë të jetosh në të shkuarën. Do të thotë të mos lejosh që e shkuara të humbasë kuptimin dhe që sakrifica e atyre që erdhën para nesh të mbulohet nga pluhuri i harresës. Sepse një komb që harron njerëzit e vet humbet pjesë të vetvetes.
Dhe një komb që i nxjerr në dritë historitë e tyre, që kërkon emrat e humbur, që ruan dëshmitë dhe ua përcjell brezave, nuk ruan vetëm të shkuarën. Ruan identitetin, rrënjët dhe kujtesën e vet. Andrea dhe Polikseni Gjeçi janë një dëshmi e kësaj. Jeta e tyre u ndërpre me dhunë, por historia e tyre nuk duhet të ndërpritet kurrë.
Le të mos heshtim përballë historive që presin ende të tregohen. Le të kërkojmë njerëzit që historia i la në hije. Le t’u japim zë atyre që nuk mundën të flasin. Le t’i nxjerrim nga harresa emrat e atyre që dhanë edhe gjakun e tyre. Sepse gjaku i derdhur nuk është thjesht një kujtim i së shkuarës. Është një amanet. Dhe amanetet nuk harrohen. Ato ruhen, tregohen dhe u dorëzohen brezave.
