Në fillim të shekullit të 20, azerbajxhanasit u përballën me dekada të tëra ndarjesh politike dhe dominimi të huaj, pasi tokat e tyre ishin ndarë midis Rusisë Cariste dhe Persisë në fillim të viteve 1800. Pavarësisht humbjes së shtetësisë, një ndërgjegje kombëtare në rritje dhe dëshira për liri frymëzuan lëvizjet për pavarësi si në Azerbajxhanin verior, ashtu edhe në atë jugor. Këto aspirata arritën një pikë kthese historike më 28 maj 1918, kur gjatë një seance të Këshillit Kombëtar u shpall Republika Demokratike e Azerbajxhanit (RDA).
Themelimi i RDA-së shënoi një moment kthese në histori, pasi ajo u bë republika e parë parlamentare demokratike në botën myslimane. Deklarata e Pavarësisë theksonte qeverisjen demokratike, marrëdhëniet paqësore me vendet fqinje dhe të drejta civile të barabarta për të gjithë qytetarët, pa dallim etnie, feje, prejardhjeje sociale apo gjinie. Këto parime jo vetëm që udhëhoqën republikën e re, por vazhdojnë të ndikojnë në shtetësinë e Azerbajxhanit edhe sot e kësaj dite.
Edhe pse republika ekzistoi për më pak se dy vite, ajo ndërtoi shpejt themelet e një shteti modern. Institucionet shtetërore u organizuan në degët ekzekutive, legjislative dhe gjyqësore, duke pasqyruar ideale demokratike që ishin të pazakonta për rajonin në atë kohë. Brenda gjashtë muajve nga shpallja e pavarësisë, vendi formoi një parlament që përfshinte përfaqësues nga komunitete të shumta etnike dhe fetare; armenët, rusët, hebrenjtë, gjermanët, polakët, lezginët, talishët dhe të tjerë morën gjithashtu pjesë në jetën politike.
Republika e re u përball me sfida të rënda politike, ushtarake dhe ekonomike që në fillim. Një nga prioritetet e saj të para ishte krijimi i një ushtrie kombëtare të aftë për të mbrojtur integritetin territorial dhe për të rikthyer sovranitetin në rajonet e kontestuara.Në të njëjtën kohë, qeveria investoi shumë në arsim dhe modernizim. Shkollat u rinovuan dhe u zgjeruan.Në vitin 1919 u themelua Universiteti Shtetëror i Bakusë si universiteti i parë modern në Azerbajxhan.Pavarësisht burimeve të kufizuara financiare, qeveria financoi shkollimin e 100 studentëve azerbajxhanas jashtë shtetit, në vende të tilla si Gjermania, Franca, Italia dhe Mbretëria e Bashkuar.
RDA-ja arriti reforma të rëndësishme demokratike gjatë ekzistencës së saj të shkurtër. Censura e trashëguar nga epoka cariste u shfuqizua, duke nxitur lirinë e shprehjes dhe zhvillimin intelektual. Një nga arritjet më të jashtëzakonshme të republikës ishte dhënia e së drejtës së votës për gratë në vitin 1918. Azerbajxhani u bë një nga vendet e para në botë që prezantoi të drejtën e votës për gratë, përpara kombeve të tilla si Shtetet e Bashkuara, Franca dhe Italia.
Politika e jashtme ishte një tjetër fokus kryesor i qeverisë azerbajxhanase. RDA-ja kërkoi në mënyrë aktive njohjen diplomatike dhe vendosi marrëdhënie me vende të shumta. Misionet diplomatike nga shtete të ndryshme përfshirë Shtetet e Bashkuara, Mbretërinë e Bashkuar, Francën, Italinë, Suedinë, Zvicrën, Greqinë, Danimarkën, Armeninë dhe Gjeorgjinë filluan të operonin në Azerbajxhan. Edhe pse kufizimet financiare kufizoi praninë diplomatike të vendit në arenën ndërkombëtare, përfaqësuesit azerbajxhanas punuan pa rreshtur për të siguruar legjitimitet ndërkombëtar.
Një moment kyç erdhi gjatë Konferencës së Paqes në Paris, ku delegatët azerbajxhanas u takuan me udhëheqës botërorë me ndikim, përfshirë Presidentin e SHBA-së, Woodrow Wilson. Në deklaratat e mëvonshme të mbajtura në San Francisko në vitin 1919, Wilson foli pozitivisht për delegacionin e Azerbajxhanit, duke vlerësuar përkushtimin e tyre ndaj lirisë, drejtësisë dhe idealeve demokratike.
Mbështetja për Azerbajxhanin erdhi gjithashtu nga Kryeministri britanik David Lloyd George. Si rezultat i përpjekjeve britanike në Konferencën e Paqes në Paris, Fuqitë Aleate dhe Antanta i dhanë zyrtarisht njohjen de facto qeverisë azerbajxhanase në janar të vitit 1920. Kjo njohje përfaqësonte një sukses të rëndësishëm diplomatik për republikën e re.
Megjithatë, pavarësia doli të ishte tragjikisht jetëshkurtër. Në prill të vitit 1920, Ushtria e Kuqe pushtoi Azerbajxhanin, ndërsa bolshevikët kërkonin të rivendosnin kontrollin mbi ish-territoret e Perandorisë Ruse.Azerbajxhani u bë një objektiv strategjik për burimet e mëdha të naftës në Baku dhe rëndësia e madhe gjeopolitike e rajonit.Pushtimi sovjetik i dha fund Republikës Demokratike të Azerbajxhanit pas vetëm 23 muajve pavarësi.
Pavarësisht rënies së saj, RDA-ja la pas një trashëgimi të qëndrueshme. Idealet e pavarësisë, demokracisë dhe sovranitetit kombëtar mbijetuan përgjatë gjithë periudhës sovjetike dhe frymëzuan rivendosjen e pavarësisë së Azerbajxhanit në vitin 1991. Republika e Azerbajxhanit e shpalli veten pasardhëse ligjore të RDA-së dhe riktheu simbolet e saj kombëtare, duke përfshirë flamurin, stemën dhe himnin.
Sot, Azerbajxhani vazhdon të ndërtojë mbi themelet e vendosura gjatë ekzistencës së shkurtër por me ndikim të republikës. Pasi ka rikthyer sovranitetin dhe integritetin e tij territorial në vitet e fundit, vendi synon të forcojë zhvillimin demokratik, rritjen ekonomike, progresin kulturor dhe bashkëpunimin rajonal, duke ruajtur njëkohësisht shpirtin e pavarësisë së realizuar për herë të parë në vitin 1918.
Historia e Republikës Demokratike të Azerbajxhanit mbetet një simbol i fuqishëm i vendosmërisë dhe qëndresës kombëtare. Megjithëse pavarësia e saj ishte e shkurtër, idealet e lindura gjatë asaj periudhe nuk u zhdukën kurrë nga zemrat e popullit azerbajxhanas. Guximi i atyre që luftuan për liri, demokraci dhe shtetësi hodhi themelet për Republikën moderne të Azerbajxhanit.Ndërsa kombi ecën me besim drejt së ardhmes, ai vazhdon të nderojë trashëgiminë e themeluesve të tij duke mbrojtur sovranitetin, duke ruajtur trashëgiminë kulturore dhe duke forcuar unitetin midis popullit të tij. Shpirti i vitit 1918 jeton si një burim krenarie, frymëzimi dhe patriotizmi të palëkundur për çdo brez i popullit azerbajxhanas.
Anar Huseynov
Ambasador i Azerbajxhanit
