Pak vizita diplomatike përmbledhin kaq qartë kompleksitetin e ekuilibrave të sotëm gjeopolitikë sa ajo e Volodymyr Zelenskyt në Beograd. Presidenti ukrainas, vendi i të cilit lufton prej vitesh kundër agresionit rus, u prit nga Aleksandar Vučić, lideri i një Serbie që ruan marrëdhënie të ngushta me Moskën dhe refuzon t’u bashkohet sanksioneve perëndimore ndaj saj.
E megjithatë, Beogradi vazhdon të mbështesë sovranitetin dhe integritetin territorial të Ukrainës. Ajo që në pamje të parë duket si kontradiktë, zbulon në fakt një logjikë më të ftohtë: atë të interesit strategjik.
Megjithatë, paradoksi është vetëm në dukje. Në realitet, Beogradi ofroi një ilustrim pothuajse shkollor të mënyrës se si funksionon realpolitika kur interesat bëhen më të rëndësishme se afinitetet.
Raymond Aron shkruante te Paix et guerre entre les nations se synimi i tij ishte të kuptonte “logjikën implicite të marrëdhënieve ndërmjet kolektiviteteve politikisht të organizuara”. Pikërisht kjo logjikë duhet kërkuar në Beograd. Jo kush e do kë, por kush ka nevojë për kë.
Vučić riafirmoi mbështetjen e Serbisë për integritetin territorial të Ukrainës, përfshirë territoret e pushtuara nga Rusia që prej vitit 2014. Zelensky, nga ana tjetër, nuk ndryshoi qëndrimin ukrainas ndaj Kosovës. Beogradi e falënderoi publikisht Kievin për këtë pozicion. Dy presidentët folën gjithashtu për një marrëveshje të tregtisë së lirë, bashkëpunim në energji, infrastrukturë dhe rindërtimin e ardhshëm të Ukrainës. Këtu shfaqet paradoksi i parë.
Serbia mbron integritetin territorial të Ukrainës kundër Rusisë, ndërsa Ukraina, duke mos njohur Kosovën, i jep Beogradit një argument diplomatik që Serbia e konsideron thelbësor për mbrojtjen e integritetit të saj territorial.
Për Kosovën, kjo është një përplasje me kufijtë e solidaritetit normativ. Prishtina është rreshtuar qartësisht në mbështetje të Ukrainës. Por solidariteti moral nuk prodhon automatikisht reciprocitet diplomatik. Kievi nuk e sheh Kosovën nga Prishtina. E sheh nga Krimea.
Njohja e Kosovës do të prekte një nga çështjet më delikate të doktrinës territoriale mbi të cilën Ukraina ndërton argumentin e saj kundër aneksimeve ruse. Kjo nuk e bën ekuivalente Kosovën me territoret ukrainase të pushtuara; historitë, konteksti juridik dhe rrethanat janë thelbësisht të ndryshme. Por diplomacia nuk funksionon vetëm mbi analogjinë juridike. Ajo funksionon edhe mbi frikën nga precedentët dhe mbi mënyrën se si kundërshtari mund t’i përdorë ato.
Paradoksi i dytë është edhe më i fortë.
Serbia nuk i është bashkuar regjimit perëndimor të sanksioneve ndaj Rusisë. Megjithatë, prej vitesh ekzistojnë raportime se sasi të konsiderueshme municionesh të prodhuara në Serbi, të eksportuara te blerës në vende të treta, kanë përfunduar në Ukrainë. Një vlerësim i raportuar më herët nga Financial Times e vendoste vlerën rreth 800 milionë euro, ndërsa Vučić kishte pranuar se shifra ishte përgjithësisht e besueshme, duke insistuar se Serbia nuk ia shiste drejtpërdrejt municionet Ukrainës apo Rusisë.
Gjatë vizitës së fundit, ai përsëriti se Serbia nuk ofron mbështetje ushtarake direkte dhe tha se çështja e municioneve nuk ishte diskutuar me Zelenskyn.
Për Moskën, kjo është një kontradiktë e vështirë. Për Beogradin, është një hapësirë manovrimi. Machiavelli na kujton te Princi se politika rrallë ofron zgjedhje pa rrezik; aftësia qëndron në njohjen e kufijve dhe në shfrytëzimin e hapësirës që krijohet mes tyre. Vučić duket se e ka bërë këtë parim bosht të diplomacisë serbe. Në vend që të zgjedhë përfundimisht mes Moskës dhe Perëndimit, ai ruan lidhje të mjaftueshme me secilën palë për ta bërë Serbinë të dobishme për të dyja. Ambiguiteti, në këtë rast, nuk është mungesë orientimi: është instrument negociues.
Kjo na çon te Hans Morgenthau. Për realizmin klasik, busulla e politikës ndërkombëtare është “interesi i përcaktuar në terma të fuqisë”. Fuqia këtu nuk duhet kuptuar vetëm si ushtri apo madhësi ekonomike. Për një shtet të mesëm, fuqi mund të jetë edhe aftësia për t’u bërë i nevojshëm.
Serbia po përpiqet pikërisht këtë. Për Moskën mbetet një nga partnerët e paktë europianë që nuk ka vendosur sanksione. Për Brukselin është një vend kandidat, pozicioni i të cilit është vendimtar për stabilitetin e Ballkanit Perëndimor. Për Kievin është një shtet që mbron formalisht integritetin territorial të Ukrainës dhe me të cilin tashmë kërkohet bashkëpunim më i gjerë ekonomik.
Kjo nuk do të thotë se strategjia e Vučićit është pa kufij. Ekuilibri funksionon vetëm për aq kohë sa palët e tjera e konsiderojnë ambiguitetin serb më të dobishëm sesa të kushtueshëm. Një ndryshim i luftës në Ukrainë, një presion më i fortë europian ose një krizë serioze rajonale mund ta ngushtojë këtë hapësirë.
Por Beogradi ofron një mësim të rëndësishëm edhe për Tiranën dhe Prishtinën.
Mësimi nuk është imitimi i Serbisë. Shqipëria dhe Kosova nuk kanë interes të shpikin një politikë të “dy karrigeve”. Orientimi euroatlantik i Shqipërisë dhe ankorimi strategjik i Kosovës në Perëndim janë asete. Por përkatësia në një kamp dhe pesha brenda atij kampi nuk janë e njëjta gjë.
Për Shqipërinë, sfida është ta transformojë besueshmërinë euroatlantike në dobishmëri strategjike: përmes pozicionit në Adriatik, infrastrukturës së sigurisë, korridoreve të transportit dhe energjisë, lidhjes me Kosovën dhe rolit të saj në arkitekturën e re europiane.
Për Kosovën, pyetja është edhe më ekzistenciale. Mbështetja e aleatëve mbetet jetike, por diplomacia e njohjeve nuk mund të mbështetet vetëm mbi kapitalin moral. Prishtina duhet të ndërtojë edhe kapital strategjik: të tregojë jo vetëm pse Kosova meriton mbështetje, por pse një Kosovë e konsoliduar dhe e integruar është një aset për sigurinë dhe stabilitetin europian.
Këtu ndoshta qëndron mësimi më i rëndësishëm i vizitës së Zelenskyt.
Serbia po e kthen ambiguitetin në kapital diplomatik. Shqipëria dhe Kosova nuk kanë pse ta imitojnë: sfida e tyre është ta kthejnë qartësinë euroatlantike në peshë strategjike. Sepse ndikimi nuk buron vetëm nga aftësia për të qëndruar mes dy kampeve, por edhe nga aftësia për t’u bërë i pazëvendësueshëm brenda kampit që ke zgjedhur.
Në Europën që lufta në Ukrainë po riformëson, aleancat përcaktojnë orientimin, por jo domosdoshmërisht peshën e një shteti.
Machiavelli, Morgenthau dhe Aron, secili në kohën e vet, na kujtojnë se pesha e një shteti përcaktohet edhe nga interesat që përfaqëson dhe vlera që krijon për të tjerët. Për Shqipërinë dhe Kosovën, kjo do të thotë ta kthejnë orientimin e tyre të qartë perëndimor në një aset që partnerët jo vetëm e vlerësojnë, por edhe e konsiderojnë të nevojshëm.
Të jesh në anën e duhur nuk mjafton. Duhet të bëhesh edhe i nevojshëm.
