Në emisionin “Autokton” të autores Anila Ahmataj, u trajtua historia e ekzekutimit makabër të babë e bir, Veliko e Qamil Breshani.
Në pranverën e 18 prillit te vitit 1888, në fshatin malor të Kallaratit, në zemër të Kurveleshit te Poshtëm, lindi një djalë që do ta jetonte jetën si një epokë më vete. Veliko Murat Breshani. I rritur mes gurëve të ashpër të Labërisë dhe këngëve që ngriheshin mbi luginën e Lumit të Vlorës, ai do të bëhej një nga ata burra që historia i formon në kohë të trazuara. Mësimet e para i mori në mejtepin e Kuçit, për të vijuar më tej Ruzhdien e Pargës në Çamëri dhe më pas gjimnazin turk të Janinës.
Një rrugëtim arsimor që i hapi horizontin përtej maleve të vendlindjes. Por formimin e tij të vërtetë nuk e dha vetëm shkolla, e dha koha. Vitet 1908-1910 e gjejnë në Korfuz në një punishte vaji, ku krahas punës lidhi miqësi e bashkëpunime me atdhetarë si Muharrem Rushiti, Namik Delvina, Halim Xhelo e Meçan Selami. Në odat dhe takimet me patriotët çamë, në biseda që ndiznin zemrat, u farkëtua ideali i tij për lirinë. Në vitin 1911 ai u përfshi në organizimin e kryengritjes në Çamëri kundër pushtuesve xhonturq. Ishte koha kur fjala “atdhe” nuk shqiptohej lehtë, por mbrohej me jetë.
Me shpalljen e Pavarësisë dhe krijimin e Qeverisë së Vlorës në 1912, ai u kthye në vendlindje, i gatshëm të kontribuonte për shtetin e ri shqiptar. Në një takim me Ismail Qemali, si përfaqësues i krahinës së Mesaplikut, ai do të shprehej me gjuhën e drejtpërdrejtë të malësorit, duke vlerësuar zgjuarsinë dhe trimërinë e burrave që mbanin mbi supe fatet e vendit. Miqësinë me ministrin e luftës Mehmet Pashë Dërralla e kishte lidhur vite më parë në Manastir, një lidhje që do të mbetej e fortë në kohë stuhish.
Vitet 1913-1914 e gjejnë me armë në dorë kundër forcave shoviniste greke që dogjën e shkretuan Kallaratin dhe fshatrat e Kurveleshit. Ai luftoi jo vetëm për tokën, por për dinjitetin. Në vitin 1920, në radhët e çetës së Kallaratit, mori pjesë në Luftën e Vlorës kundër pushtuesve italianë, duke u bërë pjesë e atij kapitulli që riktheu krenarinë kombëtare.Në shtator të po atij viti, i thirrur nga Osman Haxhiu, shkoi në Himarë për të përhapur frymën atdhetare dhe për të kundërshtuar përçarjet që kërcënonin unitetin. Nga viti 1920 deri më 1934 shërbeu si kryeplak i Kallaratit, një rol që e ushtroi me autoritet moral dhe drejtësi.
Në nëntor 1924 ishte delegat në Kuvendin Zakonor të Kuçit, ndërsa në gjithë krahinën e Lumit të Vlorës e Kurveleshit njihej si pajtues gjaqesh e grindjesh. Fjala e tij kishte peshë, sepse buronte nga ndershmëria.Por Veliko Murat Breshani nuk ishte vetëm luftëtar e prijës. Ai ishte edhe rapsod. Një zë që dinte të kthente dhimbjen në varg, trimërinë në këngë, jetën e labërve në melodi që jehonin në oda e festa. Këngët e tij për hallet dhe gëzimet e krahinës jetojnë ende sot në folklorin e Lumit të Vlorës.
Edhe në vitet e errëta të Luftës së Dytë Botërore, ai u rreshtua në përballjen kundër nazifashistëve. Në mars 1943 u zgjodh anëtar i Këshillit Antifashist Nacionalçlirimtar të krahinës së Kurveleshit. Por fundi i tij do të ishte tragjik. Në vitin 1944 u pushkatua nga forcat partizane, në një kohë kur Shqipëria përvëlohej jo vetëm nga lufta kundër pushtuesit, por edhe nga përçarjet e brendshme.
Jeta e Veliko Murat Breshanit është një rrëfim i madh i një kohe të trazuar, një burrë që njohu shkollën dhe pushkën, kuvendin dhe këngën, pajtimin dhe luftën. Një figurë që mbetet e gdhendur në kujtesën e Kallaratit dhe të gjithë krahinës si simbol i dinjitetit, fjalës së dhënë dhe dashurisë për atdheun.Sikur të mos mjaftonte kjo, i biri i Velikos, Qamili, një djalë i ri në moshë, i besës e shumë trim, mori vesh lajmin për pushkatimin e të atit.
Lajmi i ra mbi supe si një rrufe në qiell të hapur, por nuk e përkuli. Përkundrazi, në shpirtin e tij të njomë, por të farkëtuar nga vuajtjet e kohës, u ndez një zjarr që nuk do të shuhej lehtë. Edhe pse ai vetë ishte pjesë e Luftës Nacionalçlirimtare, edhe pse kishte zgjedhur të rreshtohej përkrah atyre që besonin në një të ardhme më të drejtë, mbi të gjitha ai ishte bir dhe gjaku i të atit e thërriste.Në heshtjen e natës, mes dhimbjes që i gërryente kraharorin, ai u zotua se do të merrte hak për babanë dhe se nuk do ta falte gjakun e tij. Ishte një zotim i dalë nga thellësia e shpirtit, një betim që vetëm bijtë e rritur me nder e dinjitet dinë ta bëjnë.
Por fati i tij ishte i shkruar me të njëjtën bojë të errët si ai i të atit. Pak ditë pas pushkatimit të Velikos, më 6 janar të vitit 1944, Qamili u mor dhe u pushkatua pa gjyq. Pa një fjalë të fundit, pa një mbrojtje, pa një shans për të jetuar ëndrrat që sapo kishin nisur të merrnin formë. U shua si një dritë që sapo kishte filluar të ndriçonte, duke lënë pas një boshllëk që nuk do të mbushej kurrë.
Qamil Breshani ishte një djalë plot ëndrra, plane e shpresa për jetën. Ai kishte në sy dritën e së ardhmes dhe në zemër guximin për ta përballuar atë. Por ato ëndrra iu prenë në mes, brutalisht, nga një kohë që nuk njihte mëshirë. Tragjedia mori përmasa edhe më të dhimbshme kur xhaxhesha e tij, e mbështjellë nga errësira e natës dhe nga frika e kohës, shkoi fshehurazi, e mori trupin e pajetë në krahë dhe e solli në shtëpi. Ishte një skenë që do të mbetej e gdhendur përgjithmonë në kujtesën e atyre që e panë dhe e dëgjuan: një grua e vetme, që mbante mbi supe jo vetëm trupin e te nipit të saj, por gjithë peshën e një padrejtësie të madhe.
Ky mort i dyfishtë në familjen Breshani nuk tronditi vetëm familjarët. Ai zhgënjeu, lëndoi dhe heshti një fshat të tërë. Miqtë dhe shokët që e kishin njohur dhe dashur Velikon, që kishin parë te ai burrërinë dhe fjalën e drejtë, mbetën të mpirë përballë asaj që ndodhi. Një heshtje varri mbuloi vendin. Frika u bë ligj i pashkruar. Të thuash të vërtetën ishte rrezik; të kujtoje me zë të lartë ishte guxim që mund të paguhej shtrenjtë. Familja jetoi për vite me radhë mes dhimbjes dhe ankthit, me plagë që nuk mbylleshin dhe me fjalë që nuk guxonin të shqiptoheshin.Megjithatë, koha, sado e pamëshirshme, nuk arriti ta shuajë kujtimin.
Sot, pasardhësit e Velikos dhe të birit, Qamilit, rrëfejnë nga gojëdhënat e trashëguara se jeta nuk ka qenë e lehtë. Pluhuri i harresës për vite me radhë u përpoq të mbulonte emrat e babë e bir, të zbehte sakrificën dhe të shlyente gjurmët e tyre. Por ka histori që nuk fshihen. Ka gjak që flet përtej brezave.Veprimtaria e tyre dhe ajo çfarë Veliko Murati përcolli në vite të ndryshme luftrash ishte, është dhe do të mbetet një pasqyrë e kthjellët ku kushdo që ndalet të shohë, do të kuptojë se dinjiteti dhe fisnikëria nuk vdesin kurrë. Ato mund të shtypen, të përndiqen, të heshten për një kohë, por nuk zhduken. Sepse burrëria e vërtetë nuk matet me jetën e gjatë, por me qëndrimin përballë padrejtësisë.
Historia e Velikos dhe Qamilit nuk është vetëm një rrëfim dhimbjeje; është një testament nderi. Është dëshmi se edhe në kohët më të errëta, ka njerëz që zgjedhin të qëndrojnë drejt. Dhe ata, edhe kur bien, ngrihen sërish në kujtesën e brezave si shembull i gjallë i asaj që do të thotë të jetosh me dinjitet e të mos e tradhtosh kurrë emrin dhe gjakun tënd.
