Nga: Dashnor KALOÇI
Dokumenti që po publikojmë në këtë pjesë të librit i përket muajit mars të vitit 1974 dhe ai është një raport-informacion me siglën “sekret”, i përpiluar nga Sektori Edukimit i Komitetit Qendror të PPSH-së, që mban firmën e Dhimitër Xhoxhi (instruktor në aparatin e Komitetit Qendror të Bashkimeve Profesionale të Shqipërisë), i cili i dërgohet Pirro Kondit, që asokohe mbulonte këtë sektor pranë aparatit të Komitetit Qendror të PPSH-së dhe bën fjalë për mbledhjet e zhvilluara në organizatën profesionale të Teatrit Popullor dhe Institutit të Lartë të Arteve. Dhe të gjitha këto raport-informacione janë parë nga Enver Hoxha, Ramiz Alia etj., nga udhëheqja e lartë, gjë e cila duket edhe nga shënimet që ata kanë lënë mbi këto dokumente. Të gjitha këto mbledhje zhvilloheshin në kuadrin e fjalës që kishte mbajtur Enver Hoxha në datën 15 mars të atij viti në aparatin e Presidiumit të Kuvendit Popullor, ku si çështje kryesore ishte: “Shfaqjet e huaja dhe ndikimet e tyre në art, kulturë, letërsi…”, fjalë e cila vinte vetëm pak ditë pasi vetë Enveri personalisht e kishte kritikuar dhe anatemuar Festivalin e 11 Kombëtar të Këngës në Radio Televizion. Në këtë frymë, ashtu si në të gjitha institucionet artistike dhe kulturore të Tiranës e mbarë Shqipërisë, janë zhvilluar edhe këto mbledhje në Teatrin Popullor dhe Institutin e Lartë të Arteve. Gjë e cila bëhet e ditur edhe nga titulli i dokumentit ku shkruhet: “Informacion nr. 10 mbi punimin e fjalimit të shokut Enver të 15 marsit 1973 në organizatën profesionale të ndërmarrjeve dhe institucioneve”. Siç do të shohim edhe nga dokumenti në fjalë, që i përcillet për Komitetit Qendror, si në Teatrin Popullor, ashtu edhe në Institutin e Lartë të Arteve, mbledhjet kanë qenë mjaft të acaruara, me debate, akuza dhe denoncime nga ana e të pranishmëve jo vetëm ndaj njëri-tjetrit, por edhe ndaj eprorëve të tyre, ku në fokus ishte Fadil Paçrami, sekretari i Komitetit të Partisë për Tiranën, që mbulonte artin, kulturën dhe propagandën e partisë. Apo më saktë, ato mbledhje ishin iniciuar nga lart (Enver Hoxha), vetëm për të goditur Paçramin, i cili akuzohej kryesisht për “Prirje liberale” dhe “Devijim të vijës së partisë në art e kulturë”. Gjë e cila duket qartë edhe nga ky dokument, ku në Teatrin Popullor kritikohen, sulmohen e goditen dy drejtuesit kryesorë të atij institucioni, Riza Hajro dhe Bardhyl Kosova, duke u akuzuar si njerëz dhe bashkëpunëtorë të ngushtë të Paçramit, ndërsa në Institutin e Lartë të Arteve, fokusi i sulmeve ishte drejtuar ndaj regjisorit dhe pedagogut të njohur, Kujtim Spahivogli, i cili gjithashtu akuzohej si bashkëpunëtor i ngushtë i Paçramit. Lidhur me këto dhe mjaft të dhëna e fakte të tjera se si janë zhvilluar ato mbledhje dhe çfarë është diskutuar aty, na njeh dokumenti përkatës, të cilin po e publikojmë të plotë dhe pa asnjë shkurtim apo ndryshim, ashtu siç ndodhet në dosjen përkatëse në Arkivin Qendror të Shtetit, në Fondin 14.
……………………………..
Shokut Pirro Kondi
Komitetit Qendror PPSH
Tiranë
Me porosi të shokut President, ju dërgoj informacionin mbi punimin e fjalimit të shokut Enver në organizatën profesionale të Teatrit Popullor dhe Institutit të Lartë të Arteve
7.4.1973 Me respekt
Dhimitër Xhoxhi
Shënimi i Mantho Bala
Shoku Ramiz
Nuk e di në jeni informuar dhe
në rrugë tjetër për këtë mbledhje.
Mua m’u dukën interesante, prandaj po ua dërgoj. S’di çka parasysh, K. Trako?
Në kuadrin e gjitha të tjerave, Sh. Hamid mendoj. Po të duhet të ndjekë me dikasteret marrjen e masave për forcimin e gjendjes në Theatër dhe ILA Mantho Bala
7.4. ’73
INFORMACION NR. 10
MBI PUNIMIN E FJALIMIT TË SHOKUT ENVER TË 15 MARSIT 1973 NE
ORGANIZATËN PROFESIONALE TË NDËRMARRJEVE DHE INSTITUCIONEVE
Në Teatrin Popullor
Shqetësimet e komunistëve dhe punonjësve në vija të përgjithshme, u dukën në këto drejtime.
1. Fadil Paçrami prej disa kohësh dhe në forma të ndryshme ka futur në Teatër përçarje midis aktorëve të vjetër e të rinj. Kjo ka dëmtuar mjaft punën. Ka treguar përbuzje të madhe për aktorët e vjetër dhe ka vepruar për largimin e tyre nga Teatri, pavarësisht nëse kanë talent apo jo. Ka përgatitur një listë me 16 emra dhe në fillim të vitit 1967, ia ka dorëzuar Riza Hajros për zbatim. Aty përmenden disa emra si Llazar Filipi, Pjetër Gjoka, Ndrek Luca, Violeta Manushi, Behie Çela, etj. U tha se lista ishte përgatitur pas shpine të sh. Manush, i cili e kishte dënuar këtë veprim në një mbledhje me komunistët. Mbas kësaj, Fadili i thotë Riza Hajros, ish-drejtor, që pse nuk e mohove listën, këtë fjalë e përsëriti dhe Bardhyl Kosova, ish-instruktor në Komitetin e Partisë. Çështja e listës paraqiste një shqetësim të veçantë nga diskutantët. Për të pakësuar rezistencën e aktorëve të vjetër, Fadili kishte dhënë porosi: “Jepuni rrogën dhe le të rrinë në shtëpi, vetëm në Teatër të mos vijnë”.
2. Ka synuar hapur të largojë Teatrin nga tradita kombëtare, duke diktuar një politikë tepër sektare në çështjen e repertorit. Bënte shpesh rekomandime për vepra të huaja. Çfaqte një prirje të veçantë për shkollën e Teatrit të Brehtit dhe teorizonte shpesh për Stanislavskin si të vjetërsuar. Kur iu rekomandua një pjesë për Skënderbeun, u shpreh hapur: “Të kem mundësi, edhe monumentin nga sheshi do ta heq”.
Shkrimin e plotë e gjeni në Gsh.al duke klikuar tek linku: http://www.gsh.al/2017/07/03/violeta-manushi-drejtori-i-teatrit-beri-allishverishe-mori-para-nga-kosovaret/
